Rosnąca mobilność społeczeństw sprawia, że ochrona prawna osób dorosłych coraz częściej ma wymiar transgraniczny. Który sąd powinien rozstrzygać taką sprawę, jakie prawo należy zastosować i czy zagraniczne orzeczenie będzie skuteczne w Polsce? Odpowiedzi na te pytania poszukuje prof. Piotr Mostowik w książce „Międzynarodowe prawo opiekuńcze. Ochrona dorosłego de lege lata i de lege ferenda”, wydanej przez Instytut Wymiaru Sprawiedliwości.

Jak chronić dorosłych, gdy ich sytuacja prawna wykracza poza granice jednego państwa?

To coraz istotniejsze pytanie w praktyce. Osoba wymagająca ochrony może bowiem mieszkać za granicą, posiadać majątek w innym państwie albo być objęta środkiem takim jak opieka, kuratela czy ubezwłasnowolnienie. Wówczas trzeba ustalić nie tylko jakiej ochrony potrzebuje, lecz także sąd którego państwa powinien podjąć właściwą decyzję, jakie prawo tenże sąd powinien zastosować i czy rozstrzygnięcie wydane za granicą będzie skuteczne w Polsce. Właśnie tym problemom poświęcona jest książka prof. Piotra Mostowika pt. “Międzynarodowe prawo opiekuńcze. Ochrona dorosłego de lege lata i de lege ferenda”.

Autor przedstawia problematykę transgranicznej ochrony osób dorosłych z kilku perspektyw: analizuje jurysdykcję krajową, prawo właściwe, uznawanie i wykonywanie zagranicznych orzeczeń oraz współpracę między organami różnych państw. Punktem odniesienia jest i obowiązujące prawo polskie, i rozwiązania międzynarodowe – przede wszystkim Konwencja haska o ochronie dorosłych z 2000 r. (Polska jej jeszcze nie ratyfikowała) oraz projektowane regulacje Unii Europejskiej (prace nad nimi są zaawansowane, ale jeszcze nie wiadomo, kiedy będą obowiązywać).

Co zmienią regulacje międzynarodowe?

Jednym z najistotniejszych wniosków jest to, że obecnie obowiązujące polskie przepisy stosunkowo szeroko określają kompetencje polskich sądów w sprawach dotyczących ubezwłasnowolnienia, opieki i kurateli. Jednocześnie polski sąd w tego typu sprawach w szerokim zakresie stosuje prawo polskie.

Zastosowanie Konwencji haskiej z 2000 r. nie oznaczałoby pod tym względem całkowitej przebudowy systemu, ale przyniosłoby istotną zmianę w sprawach transgranicznych – przede wszystkim dzięki sprawniejszym mechanizmom współpracy między sądami i organami różnych państw.

Znacznie dalej mogą sięgać skutki projektowanego rozporządzenia UE. Autor publikacji wydanej przez IWS, prof. Piotr Mostowik, analizuje m.in. możliwość szerszego wyboru państwa, którego sądy będą właściwe, konsekwencje takiego wyboru dla prawa stosowanego w sprawie oraz projektowane ułatwienia w uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych rozstrzygnięć. Nie poprzestaje przy tym na przedstawieniu nowych rozwiązań. Wskazuje również ich problematyczne i wymagające dopracowania elementy, w tym bardzo szeroką możliwość wyboru jurysdykcji czy model wykonywania zagranicznych orzeczeń.

Publikacja jest efektem prac badawczych prowadzonych w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości w latach 2023–2024. Celem jej stworzenia było nie tylko uporządkowanie wiedzy o obowiązujących regulacjach, lecz także udział w dyskusji o tym, jak w przyszłości wyważyć ochronę osoby dorosłej i bezpieczeństwo innych uczestników obrotu cywilnoprawnego.

Rosnące znaczenie tematu

– Zagadnienia odnoszące się do środków ochrony osób dorosłych w ujęciu transgranicznym nie doczekały się dotychczas opracowania monograficznego, stąd niniejszą publikację należy uznać za bardzo pożądaną z perspektywy zarówno nauki prawa, jak i praktyki – uważa prof. Małgorzata Balwicka-Szczyrba.

Z kolei prof. Marek Andrzejewski wskazuje, że publikacja dotyczy ważkiej problematyki społecznej, jaką jest wspieranie osób ubezwłasnowolnionych, ewentualnie w inny sposób ograniczonych w zdolności do czynności prawnych oraz osób dorosłych, w stosunku do których konieczne było zastosowanie środków ochrony prawnej. W ocenie prof. Andrzejewskiego skala tego zjawiska rośnie wraz ze starzeniem się społeczeństwa, zwiększającą się liczbą osób dotkniętych rozmaitymi zaburzeniami psychicznymi, a większa niż kiedyś mobilność społeczeństw sprawia, że coraz ważniejsze jest uwzględnienie w prawie opiekuńczym aspektu międzynarodowego.

– Niniejsza publikacja przedstawia zatem rozwój i stan obecny opieki prawnej nad takimi osobami oraz przede wszystkim debatę na temat projektów koniecznych zmian w obszarze prawa opiekuńczego zarówno międzynarodowego, jak i krajowego – podkreśla prof. Andrzejewski.

Książka dostępna jest bezpłatnie TUTAJ.