Sztuczna inteligencja a prawa i wolności człowieka

dr hab. Jarosław Kostrubiec, prof. UMCS

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

ORCID: 0000-0003-1379-9846

RECENZENCI prof. dr hab. Mirosław Karpiuk, prof. dr hab. Mirosław Sadowski

REDAKCJA JĘZYKOWA Lexeme (Agata Sawicka-Korgol)

PROJEKT OKŁADKI 4idea (Gabriela Chołuj)

Na okładce wykorzystano reprodukcję obrazu Color Study, Squares with Concentric Circles autorstwa Wassilego Kandinskiego

Copyright © by Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2021

ISBN 978-83-66344-84-6

WYDAWNICTWO INSTYTUTU WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI

ul. Krakowskie Przedmieście 25, 00-071 Warszawa

SEKRETARIAT tel.: (22) 630-94-53, fax: (22) 630-99-24, e-mail: wydawnictwo@iws.gov.pl

1. Wprowadzenie

Sztuczna inteligencja stanowi kluczowy element w procesie wdrażania nowoczesnych technologii. Jednak ich rozwój musi mieć na względzie ochronę podstawowych praw i wolności człowieka, które powinny wyznaczać stosowne granice regulacji prawnych również w sferze sztucznej inteligencji[1]. U podstaw europejskiego systemu ochrony praw człowieka leży bowiem założenie, że istnieje pewien katalog wartości, który jest wspólny dla porządków prawnych państw europejskich, determinując określone standardy ich ochrony. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny w opinii Sztuczna inteligencja dla Europy z 2018 r. wskazał, iż sztuczna inteligencja, mimo że zawiera w sobie „ogromny potencjał” w zakresie innowacji i pozytywnej transformacji społeczeństwa europejskiego, może stwarzać zagrożenia i budzić obawy[2]. Powyższa konstatacja znajduje uzasadnienie zwłaszcza w sferze ochrony praw człowieka. Albowiem rozwój nowych technologii i rezultaty działania sztucznej inteligencji mogą implikować pewne zagrożenia w tym obszarze. Komisja Europejska, dążąc do utrzymania pierwszoplanowej pozycji Unii Europejskiej w zakresie nowych technologii, mających z założenia przyczyniać się do poprawy życia ludzi, zobowiązała się jednocześnie do poszanowania w tym zakresie praw i wolności człowieka[3]. Wśród zagrożeń wymienia się utratę prywatności, ograniczenie prawa do wolności słowa, naruszenie godności ludzkiej czy dyskryminację dotyczącą przykładowo dostępu do zatrudnienia[4]. Problem ochrony praw człowieka w związku z rozwojem sztucznej inteligencji został także zasygnalizowany w dokumencie rządowym pt. Polityka rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce na lata 2019–2027[5]. Podniesione argumenty dowodzą słuszności tezy, że efekty pracy sztucznej inteligencji powinny mieć na względzie przede wszystkim godność osoby ludzkiej, która jest źródłem praw człowieka. Dlatego podzielam pogląd, że rezultaty działalności sztucznej inteligencji muszą być „dostosowane do zasad uznawanych przez ludzi”[6], a nie odwrotnie.

Konsekwencją powyższej konstatacji było określenie celu niniejszego opracowania, którym jest identyfikacja potencjalnych zagrożeń związanych z rozwojem sztucznej inteligencji w kontekście praw człowieka oraz wyznaczenie jej granic, biorąc pod uwagę także instytucję klauzul limitacyjnych. Przedmiotem opracowania uczyniono więc zagadnienia związane z ochroną praw i wolności człowieka związanych ze sztuczną inteligencją oraz rozwojem nowoczesnych technologii, wyłączając z rozważań problematykę regulacji sztucznej inteligencji jako przedmiotu ochrony prawnej. Tak określonemu celowi odpowiada struktura pracy. Na użytek badań w części pierwszej wskazano definicję sztucznej inteligencji. Dla realizacji wskazanego celu należało także określić pojęcie oraz podziały praw i wolności człowieka. Opisano ponadto rudymenty systemu ich ochrony. Wyznaczenie granic ingerencji sztucznej inteligencji w sferę praw i wolności człowieka stanowi najważniejszą część niniejszej pracy. Przedmiotem rozważań uczyniono jedynie te prawa i wolności człowieka, które są lub mogą być najbardziej zagrożone w związku z działaniami sztucznej inteligencji. Wnioski i próba odpowiedzi na postawione pytania badawcze zostały ujęte w zakończeniu.

Por. K. Chałubińska – Jentkiewicz, Rozwój nowoczesnych technologii w kontekście procesu stanowienia prawa na przykładzie strategii AI, „Teka Komisji Prawniczej PAN Oddział w Lublinie” 2019, t. XII, nr 2, s. 56, <https://doi.org/10.32084/tekapr.2019.12.2-4> .

Por. pkt 1.1, Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, Sztuczna inteligencja dla Europy Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, 26 czerwca 2018, (COM (2018) 237 final) (Dz.U. UE C. z 2018 r. Nr 440, s. 51); Podobnie: Stanowisko krajów Grupy Wyszehradzkiej na temat sztucznej inteligencji i maksymalizacji korzyści z niej płynących przed oficjalną publikacją komunikatu Komisji Europejskiej dotyczącego tej kwestii, 10 kwietnia 2018 r., s. 2–3, <https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/stanowisko-grupy-wyszehradzkiej-dotyczace-sztucznej-inteligencji> [dostęp: 30 października 2020].

Biała księga w sprawie sztucznej inteligencji. Europejskie podejście do doskonałości i zaufania, Bruksela, 19 lutego 2020, COM(2020) 65 final, s. 1, <https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/commission-white-paper-artificial-intelligence-feb2020_pl.pdf> [dostęp: 30 października 2020].

Ibidem, s. 12.

„Rozwój AI przynosi zarówno szanse, jak i zagrożenia dla przestrzegania praw człowieka” (Polityka rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce na lata 2019 –2027. Godna zaufania sztuczna inteligencja, autonomia i konkurencja, Warszawa, 20 sierpnia 2019, s. 100).

B. Oręziak, Prawa człowieka jako determinanta sztucznej inteligencji? Propozycja kryteriów i dyrektyw zastosowania sztucznej inteligencji do użytku praktycznego, [w:] L. Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji, Warszawa 2020, s. 199.

2. Pojęcie sztucznej inteligencji w ujęciu doktrynalnym i normatywnym

Definicja legalna sztucznej inteligencji powinna być z jednej strony na tyle elastyczna, aby uwzględnić postęp techniczny, z drugiej strony musi być „wystarczająco dokładna, aby zapewnić niezbędną pewność prawa”[7].

Za autora pojęcia sztucznej inteligencji (ang. artificial intelligence) uważa się Johna McCarthy’ego, który jako pierwszy posłużył się tym określeniem, formułując w 1956 r. temat konferencji jako Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence[8]. Chodziło o potencjalne możliwości wykorzystania komputerów poza ich podstawowymi zadaniami, jakimi były skomplikowane obliczenia numeryczne (ang. crunching)[9]. W doktrynie podejmowano próby zastąpienia sztucznej inteligencji innymi terminami, takimi jak m.in.: machine intelligence (maszyna inteligentna); computational intelligence (inteligencja obliczeniowa) czy synthetic psychology (sztuczna psychologia). Nie przyniosło to jednak zamierzonego rezultatu. Albowiem precyzyjne określenie zakresu desygnatów pojęcia sztucznej inteligencji nie jest proste, gdyż stanowi ona swego rodzaju „konstelację procesów i technologii”[10]. W ujęciu doktrynalnym określa się ją zasadniczo jako „dziedzinę wiedzy zajmującą się rozwiązywaniem zagadnień efektywnie niealgorymizowanych w oparciu o modelowanie wiedzy, jak też dział informatyki zajmujący się badaniami nad systemami inteligentnymi, ich modelowaniem, konstrukcją oraz wykorzystaniem do wspomagania i substytucji pracy umysłowej człowieka oraz do głębszego zrozumienia ludzkiego sposobu rozumowania”[11]. W niemieckiej literaturze przedmiotu wskazuje się, że sztuczna inteligencja stanowi „zbiór technologii umożliwiających przetwarzanie potencjalnie bardzo dużych i niejednorodnych zbiorów danych przy użyciu złożonych metod wzorowanych na ludzkiej inteligencji w celu uzyskania wyników, które mogą być wykorzystane w zastosowaniach zautomatyzowanych”[12].

Na gruncie regulacji europejskich pierwszą definicję sztucznej inteligencji przedstawiła Komisja Europejska w komunikacie Sztuczna inteligencja dla Europy, zgodnie z którą „termin «sztuczna inteligencja» odnosi się do systemów, które wykazują inteligentne zachowanie dzięki analizie otoczenia i podejmowaniu działań – do pewnego stopnia autonomicznie – w celu osiągnięcia konkretnych celów. Systemy SI mogą być oparte na oprogramowaniu, działając w świecie wirtualnym (np. asystenci głosowi, oprogramowanie do analizy obrazu, wyszukiwarki, systemy rozpoznawania mowy i twarzy) lub mogą być wbudowane w urządzenia (np. zaawansowane roboty, samochody autonomiczne, drony lub aplikacje Internetu rzeczy)”[13]. Pojęcie sztucznej inteligencji zostało następnie dookreślone przez „grupę ekspertów wysokiego szczebla”, którzy wskazali zakres desygnatów pojęcia „systemów, które wykazują inteligentne zachowanie”, a więc systemów sztucznej inteligencji. W świetle opracowanej definicji „systemy sztucznej inteligencji (SI) to oprogramowania komputerowe (i ewentualnie również sprzęt komputerowy) stworzone przez człowieka (Człowiek projektuje systemy SI bezpośrednio, ale może również wykorzystywać techniki SI w celu optymalizacji konstrukcji tych systemów), które biorąc pod uwagę złożony cel, działają w wymiarze fizycznym lub cyfrowym poprzez postrzeganie ich otoczenia dzięki gromadzeniu danych, interpretacji zebranych ustrukturyzowanych lub nieustrukturyzowanych danych, rozumowaniu na podstawie wiedzy lub przetwarzaniu informacji pochodzących z tych danych oraz podejmowaniu decyzji w sprawie najlepszych działań, które należy podjąć w celu osiągnięcia określonego celu. Systemy SI mogą wykorzystywać symboliczne reguły albo uczyć się modelu numerycznego, a także dostosowywać swoje zachowanie, analizując wpływ ich poprzednich działań na otoczenie”[14].

Z kolei w Białej księdze w sprawie sztucznej inteligencji Komisja Europejska, odwołując się jednocześnie do definicji z komunikatu Sztuczna inteligencja dla Europy, określiła sztuczną inteligencję jako „zbiór technologii łączących dane, algorytmy i moc obliczeniową”[15]. Zapewnienie dostępu do danych jest niezbędnym warunkiem szkolenia sztucznej inteligencji[16]. W istocie „bez danych nie ma sztucznej inteligencji”[17]. Funkcjonowanie określonych systemów sztucznej inteligencji zależy wprost od zbioru danych. Z tego względu określono stosowne wymogi dla zbiorów danych, które mogą być wykorzystywane do szkolenia systemów sztucznej inteligencji. Po pierwsze, chodzi o warunki, które mają na celu uniknięcie „niebezpiecznych sytuacji”. Po drugie, należy określić wymogi dotyczące reprezentatywności zbioru danych, aby uniknąć zakazanej dyskryminacji. Po trzecie, należy stworzyć właściwe warunki do gromadzenia danych, aby zapewnić odpowiednią ochronę prywatności i danych osobowych przy korzystaniu z produktów lub usług, które są oparte na sztucznej inteligencji[18]. Funkcjonowanie sztucznej inteligencji oprócz zbiorów danych jest warunkowane określeniem stosownych algorytmów, zaprogramowanych do wyprowadzania określonych wzorców na podstawie zebranych danych. Algorytmy mogą bowiem „uczyć się” w czasie podejmowania działań. W ten sposób sztuczna inteligencja może określić czynności, które są niezbędne, aby założony cel osiągnąć. W Białej księdze w sprawie sztucznej inteligencji podkreślono, że na jej podstawie należy rozwijać ekosystem sztucznej inteligencji, który powinien zapewnić korzyści nie tylko obywatelom, ale również dla rozwoju przedsiębiorstw i usług interesu publicznego[19].

Przedstawione wyżej pojęcia sztucznej inteligencji można określić jedynie mianem definicji legalnych sui generis. Zostały bowiem przyjęte w formie opinii lub komunikatów, a więc aktów formalnie niewiążących.

W polskim systemie prawnym sztuczna inteligencja wprawdzie nie ma swojej definicji legalnej, jednak należy do kategorii języka prawnego. Polski ustawodawca posłużył się pojęciem sztucznej inteligencji, określając cele powołanej w 2019 r. Platformy Przemysłu Przyszłości[20]. Ratio legis powołanej mocą ustawy fundacji było m.in. założenie, że rozwój nowych technologii w ramach czwartej rewolucji przemysłowej będzie w szczególności dotyczył rozwoju sztucznej inteligencji[21]. W przyjętym przez polski rząd w 2019 r. dokumencie Polityka rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce na lata 2019–2027, w którym uwzględniono również międzynarodowy i prawny wymiar wykorzystania sztucznej inteligencji, nie podjęto próby jej zdefiniowania, mimo że została zaprojektowana zgodnie z kierunkowymi działaniami i dokumentami strategicznymi Unii Europejskiej[22].

Niektórzy uczeni postulują odrzucenie koncepcji kreowania jednolitego pojęcia sztucznej inteligencji na rzecz badań nad wszystkimi sterowanymi za pomocą algorytmów, zautomatyzowanymi systemami podejmowania lub wspomagania decyzji albo objęcia analizą wszelkich systemów opartych na „uczeniu się maszynowym”[23]. Z uwagi na oczywiste trudności związane z przyjęciem jednolitej definicji sztucznej inteligencji w literaturze prawniczej wskazuje się metodę taksatywnego określenia systemów zaliczanych do sztucznej inteligencji. W ten sposób mianem sztucznej inteligencji określa się w szczególności: procesy technologiczne oparte na „logice rozmytej” (fuzzy logic), systemy ekspertowe, programy mechaniczne tłumaczące teksty, sieci neuronowe, programy uczące się, programy poszukujące i analizujące dane, programy rozpoznające mowę, programy rozpoznające pismo, programy tworzące dzieła literackie i artystyczne[24].

Swoistej syntezy definicji doktrynalnych występujących w literaturze światowej dokonali autorzy opracowania pt. Przegląd strategii rozwoju sztucznej inteligencji na świecie[25], którzy wyróżnili siedem określeń sztucznej inteligencji, a mianowicie:

1) „sztuczna inteligencja to dowolne urządzenie doświadczające otoczenia i maksymalizujące szanse, by osiągnąć założone cele”;

2) „sztuczna inteligencja to dział informatyki zajmujący się tworzeniem modeli zachowań i oprogramowania symulującego te zachowania”;

3) „sztuczna inteligencja to urządzenia i oprogramowanie naśladujące funkcje poznawcze (tzw. kognitywne) ludzkiego umysłu człowieka, takie jak: uczenie się i podejmowanie decyzji, wnioskowanie, rozpoznawanie mowy i artykułowanie myśli, rozwiązywanie problemów, rozpoznawanie obiektów czy dziedzina wiedzy obejmująca sieci neuronowe, logikę rozmytą, sztuczne życie i robotykę, (…) urządzenia i oprogramowanie powstałe w wyniku prac człowieka, a nie wskutek samej ewolucji biologicznej”;

4) „sztuczna inteligencja to zdolność maszyn do samodzielnego rozwiązania problemu, bez wykorzystania wcześniej zaprogramowanego algorytmu działania przygotowanego przez człowieka”;

5) sztuczna inteligencja to „(…) zbiór rozproszonych funkcji i metod oraz pojęć, które wzajemnie nie są zawsze ze sobą połączone. Do takich pojęć można zaliczyć uczenie maszynowe, głębokie uczenie, sieci neuronów, duże zbiory danych (ang. big data), uczenie się ze wzmocnieniem, metody symboliczne, algorytmy ewolucyjne, systemy ekspertowe, teoria zbiorów rozmytych czy metody grupowania danych”;

6) „sztuczna inteligencja to konstruowanie maszyn, o których działaniu dałoby się powiedzieć, że są podobne do ludzkich przejawów inteligencji”[26];

7) sztuczna inteligencja stanowi „teorię i rozwój systemów komputerowych zdolnych do wykonywania zadań wymagających ludzkiej inteligencji, takich jak rozpoznawanie obrazów i mowy czy podejmowanie decyzji”[27].

W polskiej doktrynie autorską, a przy tym relewantną w kontekście przyszłych regulacji prawnych, definicję sztucznej inteligencji przedstawił Tomasz Zalewski. Zdaniem autora „sztuczna inteligencja to system, który pozwala na wykonywanie zadań wymagających procesu uczenia się i uwzględniania nowych okoliczności w toku rozwiązywania danego problemu i który może w różnym stopniu – w zależności od konfiguracji działać autonomicznie oraz wchodzić w interakcję z otoczeniem”[28].

Przegląd określeń sztucznej inteligencji wskazuje na wysoki poziom interdyscyplinarności analizowanego zjawiska, które stało się przedmiotem badań nie tylko w ramach technik komputerowych i informatyki, lecz także w obszarze nauk prawnych, nauk o bezpieczeństwie, psychologii oraz filozofii czy etyki.

W wyniku dotychczasowych rozważań dotyczących pojęcia sztucznej inteligencji nasuwa się refleksja, iż brak definicji legalnej na poziomie prawa krajowego i ograniczanie się do formuły strategii jest konsekwencją oczekiwania państw członkowskich Unii Europejskiej na globalne regulacje prawne Parlamentu Europejskiego w tym zakresie[29]. Z pewnością wprowadzanie jednolitej regulacji byłoby rozwiązaniem pożądanym. Z drugiej jednak strony szybki rozwój nowoczesnych technologii wymaga przyjęcia stosunkowo elastycznej definicji legalnej. Tworzenie kazuistycznych określeń prawnych jest niewskazane i może wpływać hamująco na rozwój sztucznej inteligencji. Niemniej jednak, nadając moc prawną określonym desygnatom badanego pojęcia, prawodawca musi mieć na uwadze poszanowanie praw i wolności człowieka, które powinny stanowić signum specificum każdej propozycji ujęcia sztucznej inteligencji w formie definicji legalnej.

Biała księga w sprawie sztucznej inteligencji. Europejskie podejście…

T. Rademacher, Th. Wischmeyer, Preface: Good Artificial Intelligence, [w:] T. Rademacher, Th. Wischmeyer, Regulating Artificial Intelligence, Springer 2020, s. VI–VII.

Por. M. Jankowska, Podmiotowość prawna sztucznej inteligencji?, [w:] A. Bielska-Brodziak (red.), O czym mówią prawnicy, mówiąc o podmiotowości, Katowice 2015, s. 173; P. Polański, Zwalczanie bezprawnych treści oraz zapewnienie dostępności cyfrowej za pomocą algorytmów sztucznej inteligencji, [w:] L. Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji…, s. 307.

D. Kaye, Report on Artificial Intelligence technologies and implications for freedom of expression and the information environment, 29 sierpnia 2018, United Nations, Seventy-third session, Item 74 (b), A/73/348, s. 3.

M. Jankowska, Podmiotowość prawna sztucznej inteligencji…, s. 172.

T. Rademacher, Th. Wischmeyer, Preface: Good Artificial Intelligence…, s. VII.

Sztuczna inteligencja dla Europy…, s. 1.

Wytyczne w zakresie etyki dotyczące godnej zaufania sztucznej inteligencji, Grupa ekspertów wysokiego szczebla ds. sztucznej inteligencji, powołana przez Komisję Europejską w czerwcu 2018 r., Komisja Europejska, kwiecień 2019, s. 48, <https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2014_2019/plmrep/COMMITTEES/JURI/DV/2019/11-06/Ethics-guidelines-AI_PL.pdf> [dostęp: 10 listopada 2020].

Biała księga w sprawie sztucznej inteligencji…, s. 2.

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Europejska strategia w zakresie danych, Bruksela, dnia 19 lutego 2020 r., COM (2020) 66 final, s. 3, <https://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/1/2020/PL/COM-2020-66-F1-PL-MAIN-PART-1.PDF> [dostęp: 10 listopada 2020].

Biała księga w sprawie sztucznej inteligencji…, s. 22.

Ibidem.

Ibidem.

Por. art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 17 stycznia 2019 r. o fundacji Platforma Przemysłu Przyszłości (Dz.U. z 2019 r., poz. 229).

Uzasadnienie do projektu ustawy o Fundacji Platforma Przemysłu Przyszłości, druk nr 2960, 23 października 2018 r., s. 3.

Polityka rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce …, s. 3.

T. Rademacher, Th. Wischmeyer, Preface: Good Artificial Intelligence…, s. VII.

M. Jankowska, Podmiotowość prawna sztucznej inteligencji…, s. 175.

Przegląd strategii rozwoju sztucznej inteligencji na świecie, Fundacja digitalpoland, Warszawa 2018, <https://www.digitalpoland.org/assets/publications/przegląd-strategii-rozwoju-sztucznej-inteligencji-na-swiecie/przeglad-strategii-rozwoju-ai-digitalpoland-report.pdf> [dostęp: 30 października 2020].

Jest to definicja Johna McCarthy’ego, którego uważa się za autora pojęcia sztucznej inteligencji.

Przegląd strategii rozwoju sztucznej inteligencji …, s. 138.

T. Zalewski, Definicja sztucznej inteligencji, [w:] L. Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji…, s. 14.

Por. K. Chałubińska-Jentkiewicz, Rozwój nowoczesnych technologii w kontekście procesu stanowienia prawa…, s. 67.

3. Prawa i wolności człowieka a normatywny system ich ochrony

Teza, że rozwój sztucznej inteligencji niesie za sobą nie tylko szanse, lecz także i zagrożenia dla przestrzegania praw człowieka znajduje odzwierciedlenie zarówno w dokumentach międzynarodowych, jak i krajowych[30].

Prawa człowieka przysługują każdej jednostce niezależnie od ich implementacji w ramach prawa pozytywnego, które nie jest ich źródłem, lecz swoistą kodyfikacją[31]. W literaturze próby definiowania praw człowieka z reguły odwołują się do kryterium godności ludzkiej[32]. Autorem jednej z częściej cytowanych definicji praw człowieka jest Cezary Mik, który stwierdza, że stanowią one: „sytuacyjnie rozwarstwione naturalne możności ludzkie, co do istoty indywidualne, ale społecznie zdeterminowane, równe, niezbywalne, czasowo trwałe, uniwersalne podmiotowo, przedmiotowo i terytorialnie (a do pewnego stopnia także kulturowo), konieczne i zawsze wypływające z przyrodzonej każdemu człowiekowi godności osobowej”[33]. Wśród cech praw człowieka należy zwrócić szczególną uwagę na ich uniwersalność, powszechność i niezbywalność[34]. W innym ujęciu prawa człowieka stanowią sferę, w której „człowiek może realizować swoją wolność, jako sferę możności postępowania, uprawnienie lub kompetencję, a państwo w tym przypadku musi zachować się aktywnie i zapewnić ochronę prawa przez tworzenie norm w prawie pozytywnym”[35]. Odpowiedź na pytanie, czym są prawa człowieka, nie jest oczywista, podobnie jak podanie jednej definicji sztucznej inteligencji.

Prawa człowieka kreują stosunki zarówno w wymiarze wertykalnym, jak i horyzontalnym. Z jednej strony powstaje relacja między jednostką a państwem, która ma charakter wertykalny. Organizacja państwowa jest zobowiązana do nadawania prawom człowieka formy normatywnej i tworzenia określonych mechanizmów ich ochrony. Z drugiej strony prawa człowieka stanowią ochronę dla danych osób przed ingerencją innych jednostek, co pozwala na przyjęcie koncepcji horyzontalnego obowiązywania praw człowieka[36]. Wyznaczając granice dla rezultatów sztucznej inteligencji, należy brać pod uwagę możliwe relacje występujące w perspektywie wertykalnej i horyzontalnej.

Prawa człowieka należy odróżniać od wolności, która stanowi możność postępowania w określony sposób. Jest ona sferą, w którą państwo nie może ingerować i powinno chronić jej granice[37]. Zakaz ingerencji obowiązuje również inne podmioty. Z tego względu wolności są określane prawami w znaczeniu negatywnym[38]. W rezultacie istota dyferencjacji między prawami człowieka a wolnościami polega na tym, iż realizacja praw człowieka determinuje roszczenie w przedmiocie zagwarantowania ich przez państwo, podczas gdy wolności nie mają charakteru obligacyjnego w tym sensie, że wykonywanie ich przez człowieka nie może być nakazane lub zakazane, niezależnie od zapewnienia danej wolności ochrony prawnej. Innymi słowy, państwo jest zobowiązane jedynie do zagwarantowania nienaruszania wolności, lecz nie musi zapewniać jej realizacji. Tymczasem prawo człowieka nakłada na państwo obowiązek zapewnienia jego wykonywania przez jednostkę, a nie tylko nienaruszania tego prawa przez inne podmioty[39].

Problematyka praw i wolności człowieka determinuje problem obowiązków jednostki, co jest szczególnie ważne w kontekście określenia granic rezultatów sztucznej inteligencji. W tym przypadku chodzi o określenie granic oddziaływania praw człowieka ujętych z perspektywy horyzontalnej i zakaz ich nadużywania. Nie można bowiem korzystać z praw i wolności w sposób, który byłby sprzeczny z celami bądź zasadami praw człowieka[40].

Badanie fenomenu sztucznej inteligencji z perspektywy potencjalnych zagrożeń dla praw człowieka wymaga przynajmniej krótkiego przeglądu ich klasyfikacji. Dzięki temu będzie można ocenić, które z wyróżnianych w doktrynie kategorii praw człowieka są najbardziej wystawione na skutki działalności sztucznej inteligencji.

W klasycznej typologii prawa człowieka i podstawowe wolności dzieli się na: osobiste, polityczne oraz gospodarcze, społeczne i kulturalne. Powyższa klasyfikacja opiera się na tzw. kryterium tematycznym i stanowi odniesienie do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych[41] oraz Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych[42]. Klasyfikację tę przyjął też polski ustawodawca konstytucyjny, który w rozdziale II Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wyróżnił odpowiednio: wolności i prawa osobiste (art. 38–56), wolności i prawa polityczne (art. 57–63) oraz wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne (art. 64–76)[43].

Prawa i wolności osobiste, określane przez konstytucjonalistów obywatelskimi[44], gwarantują jednostce rozwój i możliwość postępowania w określonej sferze jej egzystencji[45]. Tworzą one obszar wolny od wpływu władzy państwowej. W przypadku naruszenia praw lub wolności o charakterze osobistym jednostka może żądać ochrony ze strony państwa. Wśród praw i wolności osobistych do najważniejszych z punktu widzenia zagrożeń związanych z rozwojem sztucznej inteligencji zaliczam: prawo do ochrony prywatności, które obejmuje prawo do życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia, oraz prawo do decydowania o swoim życiu osobistym (art. 47 Konstytucji RP). Elementem prawa do prywatności jest także prawo do ochrony danych osobowych (art. 51 Konstytucji RP)[46]. Wymienione prawa będą przedmiotem rozważań w relacji do zjawiska sztucznej inteligencji w dalszej części niniejszego opracowania.

Prawa polityczne – nazywane partycypacyjnymi – są związane z określonymi wartościami demokratycznymi. Pozwalają wpływać na realizację funkcji rządzenia w związku z zasadą suwerenności narodu[47]. Wykonywanie praw i wolności politycznych ma znaczenie nie tylko w kontekście interesów indywidulanych, lecz także zbiorowych. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na prawo do swobodnego, pokojowego zgromadzania się. W związku z zagadnieniem sztucznej inteligencji należy podkreślić, że koncentracja uczestników zgromadzenia może mieć miejsce także w Internecie. Zgromadzenie odbywa się wówczas w wirtualnej rzeczywistości. W 2014 r. Komitet Ministrów Rady Europy wydał stosowną rekomendację w tym zakresie[48]. W ten sposób m.in. protestowano w 2010 r. w Turcji przeciwko cenzurze w Internecie, organizując wirtualną manifestację w portalu Google Maps[49].

Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne stanowią swoistą triadę, której uznanie gwarantuje korzystanie z praw osobistych i politycznych. Z tego względu są one prezentowane jako kategoria samodzielna praw człowieka[50]. Należy podkreślić, że w uniwersalnym systemie praw człowieka wskazane prawa nie rodzą obowiązku bezpośredniej i natychmiastowej realizacji, lecz określają stopniową oraz adekwatną ich implementację w porządku prawnym danego państwa[51].

Istotny w kontekście zagadnienia sztucznej inteligencji jest podział praw człowieka według kryterium prawnych możliwości ich limitacji. Na tej podstawie można wyróżnić prawa bezwzględne i względne, czyli takie, które mogą zostać poddane limitacji[52].

Kompleksowa regulacja standardów ochrony praw człowieka w formie zasad proceduralnych stanowi o gwarancji ich realizacji, czego egzemplifikacją jest system praw człowieka[53]. Chodzi o zorganizowaną działalność państwa lub organizacji międzynarodowej, którą podejmuje się ze względu na kontrolę poszanowania praw i wolności człowieka. Na system ochrony praw człowieka, który jest wielopłaszczyznowy, składa się: uniwersalny system praw człowieka; systemy regionalne: europejski, amerykański, afrykański, jak również powstający system azjatycki oraz systemy ochrony krajowej[54]. Systemy praw człowieka nie są lub nie powinny być wobec siebie konkurencyjne, albowiem stanowią o ochronie tych samych dóbr, co nie przesądza o braku możliwych interakcji[55].

System uniwersalny został stworzony przez Organizację Narodów Zjednoczonych. Preludium dla międzynarodowych paktów praw człowieka, które powstały w ramach systemu uniwersalnego była Powszechna deklaracja praw człowieka przyjęta 10 grudnia 1948 r.[56]. Wśród praw i wolności człowieka w niej zawartych znalazły się prawa osobiste, obywatelskie i polityczne oraz prawa gospodarcze, społeczne i kulturalne[57]. Niezależnie od różnych stanowisk doktryny odnośnie do mocy wiążącej deklaracji należy podkreślić, że systematyczne włączanie jej postanowień do umów międzynarodowych spowodowało, że jej normy stały się wiążące[58]. Na uniwersalny system ochrony praw człowieka składają się – wraz protokołami fakultatywnymi – Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych[59] oraz Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych[60], które stanowią wiążące umowy międzynarodowe.

Utworzenie systemów regionalnych ochrony praw człowieka było związane z potrzebą uwzględnienia określonych wartości i uwarunkowań kulturowych, które istnieją w danych społecznościach[61]. W konsekwencji systemy regionalne starają się implementować rozwiązania ochrony praw człowieka, które są swoiste dla określonych kultur prawnych[62]. Najbardziej efektywnym systemem ochrony praw człowieka jest model europejski, który stał się także inspiracją dla systemu interamerykańskiego i afrykańskiego[63]. Z uwagi na to, że analiza ograniczeń dla sztucznej inteligencji w kontekście ochrony praw człowieka i podstawowych wolności, która została podjęta w kolejnej części niniejszego opracowania dotyczy państw Unii Europejskiej, dalsze rozważania w tym zakresie będą odnosiły się do europejskiego systemu regionalnego.

Ochrona praw człowieka w Europie powstała w ramach trzech systemów: Rady Europy, Unii Europejskiej oraz Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Powyższe systemy, mimo odrębności, korzystają wzajemnie ze swojego dorobku. Nie bez znaczenia jest fakt, iż państwa, które należą do Unii Europejskiej, są członkami Rady Europy oraz OBWE[64].

Podstawą systemu ochrony praw człowieka, który powstał pod egidą Rady Europy, są dwa dokumenty: Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności[65], która jest genetycznie związana z Powszechną deklaracją praw człowieka[66] oraz Europejska Karta Społeczna[67]. Konwencja zawiera zarówno katalog praw i wolności człowieka, jak również procedurę ich ochrony, która pozwala na składanie skarg indywidualnych oraz międzynarodowych do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Orzecznictwo Trybunału odgrywa podstawową rolę w kontekście ochrony i wykładni praw człowieka. Z kolei Europejska Karta Społeczna odegrała znaczącą rolę w procesie konstytucjonalizacji podstawowych praw socjalnych i ustalenia materialnoprawnej części tych praw w porządku prawnym Unii Europejskiej[68].

System ochrony praw człowieka Unii Europejskiej jest związany z przyjęciem Traktatu o Unii Europejskiej, który odwołuje się do wartości poszanowania godności osoby ludzkiej i poszanowania praw człowieka[69] oraz Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej[70]. Istotę tego systemu tworzy Karta praw podstawowych[71], która na podstawie art. 6 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej ma moc równą prawu pierwotnemu, a przez to bezpośrednią skuteczność[72]. Ów zabieg pozwolił na normatywizację katalogu praw człowieka w systemie Unii Europejskiej. Karta stanowi katalog praw politycznych, osobistych, społecznych, gospodarczych i kulturalnych[73]. Do organów ochrony praw człowieka w Unii Europejskiej można zaliczyć Agencję Praw Podstawowych, która jest m.in. odpowiedzialna za wdrażanie norm wynikających z Karty[74] oraz Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich[75].

Ochrona praw człowieka i podstawowych wolności stanowi także jeden z celów Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. System ochrony praw człowieka w ramach OBWE, która w 1995 r. zastąpiła Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, związany jest z treścią Aktu końcowego KBWE z 1975 r. Zgodnie z zasadą VII tego dokumentu do sfery działalności organizacji należy „poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności, włączając w to wolność myśli, sumienia, religii lub przekonań”[76]. Kreowanie tego systemu dokonywało się w toku kolejnych konferencji w sprawie ludzkiego wymiaru KBWE, które koncentrowały się na prawach jednostki i formach ich realizacji[77]. Tym, co wyróżnia Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, jest formuła jej działalności polegająca w szczególności na dążeniu do osiągania kompromisów z państwami, które naruszają prawa człowieka lub udzielanie pomocy w implementacji określonych instytucji ochrony praw człowieka.

Odnosząc się do relacji pomiędzy wskazanymi wyżej systemami ochrony praw człowieka w Europie, należy stwierdzić, że nie tylko nie determinują one wzajemnej rywalizacji, lecz pozwalają, co do zasady, na wybór przez jednostkę dogodnych dla ochrony jej praw rozwiązań.

Por. m.in.: Biała księga w sprawie sztucznej inteligencji. Europejskie podejście…, s. 1; Budowanie zaufania do sztucznej inteligencji ukierunkowanej na człowieka, Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Bruksela, 8 kwietnia 2019, COM (2019) 168 final, s. 5, <https://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/1/2019/PL/COM-2019-168-F1-PL-MAIN-PART-1.PDF> [dostęp: 30 października 2020]; Polityka rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce…, s. 100–101.

Por. M. Chmaj, Pojęcie i geneza wolności i praw człowieka, [w:] M. Chmaj, L. Leszczyński, W. Skrzydło, J. Z. Sobczak, A. Wróbel, Konstytucyjne wolności i prawa w Polsce, tom I: Zasady Ogólne, Kraków 2002, s. 11.

M. Balcerzak, Prawa człowieka, [w:] M. Balcerzak, S. Sykuna (red.), Leksykon praw człowieka. 100 podstawowych pojęć, Warszawa 2010, s. 347; K. Przybyszewski, Uniwersalność praw człowieka pod ostrzałem krytyki, [w:] L. Koba, W. Wacławczyk (red.), Prawa człowieka. Wybrane zagadnienia i problemy, Warszawa 2009, s. 34; K. Orzeszyna, Godność człowieka jako źródło praw i wolności człowieka, [w:] S. Jasionek (red.), Mojemu Kościołowi wszystko! Księga Jubileuszowa ku czci Ks. Arcybiskupa Stanisława Nowaka Metropolity Częstochowskiego z okazji 25. rocznicy sakry biskupiej i posługi pasterskiej w Kościele częstochowskim, Częstochowa 2009, s. 560.

C. Mik, Zbiorowe prawa człowieka. Analiza krytyczna koncepcji, Toruń 1992, s. 27.

Por. M. Piechowiak, Pojęcie praw człowieka, [w:] L. Wiśniewski (red.), Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, Warszawa 1997, s. 14; K. Przybyszewski, Uniwersalność praw człowieka…, s. 33.

K. Orzeszyna, M. Skwarzyński, R. Tabaszewski, Prawo międzynarodowe praw człowieka, Warszawa 2020, s. 13.

Por. A. Kalisz, Prawa kolektywne na tle klasycznego ujęcia praw człowieka, [w:] A. Kalisz (red.), Prawa człowieka. Współczesne zjawiska, wyzwania, zagrożenia, tom I, Sosnowiec 2015, s. 27.

Por. A. Łopatka, Międzynarodowe prawo praw człowieka. Zarys, Warszawa 1998, s. 9.

K. Orzeszyna, M. Skwarzyński, R. Tabaszewski, Prawo międzynarodowe praw człowieka…, s. 14.

Por. M. Skwarzyński, Sprzeciw sumienia w europejskim i krajowym systemie praw człowieka, „Przegląd Sejmowy” 2013, nr 6 (119), s. 18–19.

Art. 17 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.).

Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167).

Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r., Nr 38, poz. 169).

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm.).

W świetle przepisów Konstytucji RP do praw i wolności osobistych należą: prawo do życia; zakaz eksperymentów naukowych i medycznych na ludziach bez ich zgody; zakaz tortur i kar cielesnych; nietykalność i wolność osobista; nullum crimen sine lege, prawo do obrony, domniemanie niewinności; prawo do sądu i jawność postępowania; prawo do ochrony prywatności; prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, sądowe pozbawienie praw rodzicielskich; tajemnica komunikowania się; nienaruszalność mieszkania; wolność poruszania się; wolność sumienia i religii, prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami religijnymi; wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji; zakaz ekstradycji.

Por. B. Banaszak, Ogólne wiadomości o prawach człowieka, [w:] B. Banaszak, A. Preisner, Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002, s. 28.

Por. M. Safjan, Prawo do prywatności i ochrona danych osobowych w społeczeństwie informatycznym, „Państwo i Prawo” 2002, nr 6, s. 4; J. Borecka, Geneza prawnej ochrony danych osobowych i pojęcie danych osobowych, „Zeszyty Naukowe Instytutu Administracji Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie” 2006, z. IV, s. 9.

Por. K. Walczuk, Zasada suwerenności narodu, [w:] M. Bożek, M. Karpiuk, J. Kostrubiec, K. Walczuk, Zasady ustroju politycznego państwa, Polskie Wydawnictwo Prawnicze IURIS, Poznań 2012, s. 107.

Recommendation CM/Rec(2014)6 of the Committee of Ministers to member Stateson a Guide to human rights for Internet users (Adopted by the Committee of Ministers on 16 April 2014 at the 1197th meeting of the Ministers’ Deputies).

A. Berman, Turkish Dissidents Organize a ‘Virtual Protest Walk’, Berman Post, 27 January 2010, <http://www.bermanpost.com/2010/01/turkish-dissidents-organize-virtual.html> [dostęp: 30 paaździernika 2020].

J. Paśnik, Wybrane aspekty ekonomicznych i normatywnych uwarunkowań zasad ustroju gospodarczego w Konstytucji RP z 1997 r., „Przegląd Prawa Publicznego” 2019, nr 9, s. 61; B. Banaszak, Ogólne wiadomości o prawach człowieka…, s. 28; A. Kosińska, Szczególny charakter praw kulturalnych i ich miejsce w Konstytucji RP – próba charakterystyki i kwalifikacji, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 2013, Nr 3(15), s. 19.

Art. 2, Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych.

Por. A. Kalisz, Prawa kolektywne na tle klasycznego ujęcia praw człowieka…, s. 26.

Por. L. Leszczyński, B. Liżewski, Ochrona praw człowieka w Europie. Szkic zagadnień podstawowych, Lublin 2008, s. 10.

Por. K. Orzeszyna, M. Skwarzyński, R. Tabaszewski, Prawo międzynarodowe praw człowieka…, s. 68.

Por. B. Banaszak, A. Bisztyga, K. Complak, M. Jabłoński, R. Wieruszewski, K. Wójtowicz, System ochrony praw człowieka, Kraków 2005, s. 16.

Powszechna deklaracja praw człowieka, Paryż, 10 grudnia 1948, U.N. Doc. A/810 at. 71.

Por. J. Symonides, Powszechna deklaracja praw człowieka (po 60 latach od jej przyjęcia), „Państwo i Prawo” 2008, nr 12, s. 8–9.

Por. K. Orzeszyna, M. Skwarzyński, R. Tabaszewski, Prawo międzynarodowe praw człowieka…, s. 75.

Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych.

Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych.

M. Kraśkiewicz, Regionalne systemy ochrony praw człowieka: europejski, międzyamerykański, azjatycki, afrykański, [w:] J. Jaskiernia (red.), Uniwersalny i regionalny wymiar ochrony praw człowieka. Nowe wyzwania – nowe rozwiązania, tom I, Warszawa 2014, s. 158.

Por. B. Liżewski, Europejski regionalny system ochrony praw człowieka a systemy interamerykański i afrykański – realizacja idei uniwersalizmu czy autonomia rozwiązań systemowych, „Studia Iuridica Lublinensia” 2016, vol. 25, no 3, s. 545. DOI: <http://dx.doi.org/10.17951/sil.2016.25.3.543>.

Ibidem, s. 549.

Por. J. Sozański, Prawa człowieka w Unii Europejskiej (po traktacie lizbońskim), Warszawa – Poznań 2010, s. 133.

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.).

A. Przyborowska-Klimczak, Europejski system ochrony praw człowieka, „Roczniki Nauk Prawnych” 1991–1992, tom I–II, s. 132.

Europejska Karta Społeczna sporządzona w Turynie dnia 18 października 1961 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 z późn. zm.).

Por. M. Tomaszewska, Miejsce i znaczenie Europejskiej Karty Społecznej w systemie prawa Unii Europejskiej, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2019, nr 2, s. 227.

Artykuł 2 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30 z późn. zm.).

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90 poz. 864/2 z późn. zm.).

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.U. UE C. z 2007 r. Nr 303 z późn. zm.).

Por. A. Wyrozumska, Znaczenie prawne zmiany statusu Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej w traktacie lizbońskim oraz protokołu polsko-brytyjskiego, „Przegląd Sejmowy” 2008, nr 2(85), s. 27–28.

Por. R. Wieruszewski, Rola i znaczenie Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej dla ochrony praw człowieka, „Przegląd Sejmowy” 2008, nr 2(85), s. 46–48.

Por. R. Tabaszewski, Agencja Praw Podstawowych jako zdecentralizowany organ Unii Europejskiej, [w:] R. Tabaszewski (red.), Człowiek – jego prawa i odpowiedzialność, Lublin 2013, s. 216; E. Tomczyk, Ochrona praw człowieka w Unii Europejskiej, „Krakowskie Studia Międzynarodowe” 2019, t. XVI, nr 4, s. 166. DOI: <https://doi.org/10.34697/2451-0610-ksm-2019-4-009>.

Por. P. Sadowski, Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich. Studium prawno-ustrojowe, Zamość 2013, s. 61–99.

K. Orzeszyna, M. Skwarzyński, R. Tabaszewski, Prawo międzynarodowe praw człowieka…, s. 132.

Por. M. Heinze, Poszukiwanie nowych instrumentów ochrony praw człowieka przez Radę Europy, Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie i Unię Europejską, [w:] red. J. Jaskiernia (red.), Uniwersalny i regionalny wymiar ochrony praw człowieka. Nowe wyzwania – nowe rozwiązania, Warszawa 2014, s. 464; K. Orzeszyna, M. Skwarzyński, R. Tabaszewski, Prawo międzynarodowe praw człowieka…, s. 132.

4. Sztuczna inteligencja i jej ograniczenia w kontekście ochrony praw człowieka i podstawowych wolności

4.1. Sztuczna inteligencja a klauzula limitacyjna bezpieczeństwa cybernetycznego w systemie praw człowieka

Klauzule limitacyjne w systemie praw człowieka stanowią rozwiązania, które pozwalają na ograniczanie określonych praw i wolności. Rezultaty działania sztucznej inteligencji mają z jednej strony poprawiać status życia ludzi, z drugiej natomiast niosą pewne zagrożenia dla praw i wolności człowieka i obywatela, w szczególności prawa do prywatności oraz prawa do ochrony danych osobowych. Nasuwa się pytanie, czy sztuczna inteligencja może uzasadniać pewne ograniczenia w sferze praw i wolności człowieka. W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej, należy ustalić, jakie warunki powinny zostać spełnione w tym zakresie. Będzie to pytanie dotyczące zarówno kategorii praw i wolności, które mogą stać się przedmiotem limitacji, jak i warunków oraz celów sztucznej inteligencji uzasadniających pewne ograniczenia. Określenie stosownych przesłanek i zakresu możliwej limitacji praw człowieka ze względu na pozytywne rezultaty działania sztucznej inteligencji powinno pozwolić na zachowanie kontroli nad ingerencją w prawa i wolności jednostek. Sztuczna inteligencja, tak jak klauzule limitacyjne, ma spełniać funkcję służebną wobec praw i wolności człowieka[78]. Ich limitowanie jest możliwe w związku z zaistnieniem „celu prawowitego”, jaki powinien zostać osiągnięty w związku z ingerencją w sferę praw i wolności[79]. Wśród przesłanek pozwalających na limitację w szczególności wymienia się: bezpieczeństwo narodowe; bezpieczeństwo publiczne, ochronę porządku publicznego; integralność terytorialną, zapobieganie zamieszkom lub przestępczości, ochronę dobrobytu gospodarczego kraju; ochronę praw i wolności innych osób; ochronę dobrego imienia i praw innych osób; ochronę zdrowia i moralności[80]. Należy stwierdzić, że sztuczna inteligencja może być z powodzeniem wykorzystywana, choć w różnym stopniu, w ramach wszystkich wymienionych wyżej przesłanek.

W świetle art. 31 ust. 3 Konstytucji RP ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są one konieczne w demokratycznym państwie, m.in. dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego. Sztuczną inteligencję nie tylko można, lecz także należy rozpatrywać w kontekście klauzul limitacyjnych związanych z przesłankami bezpieczeństwa narodowego i publicznego, w tym bezpieczeństwa cybernetycznego oraz ochrony porządku publicznego. Jest ona bowiem ściśle związana ze sferą cyberbezpieczeństwa, które należy rozumieć jako odporność systemów informacyjnych na działania naruszające: poufność, integralność, dostępność, autentyczność przetwarzanych danych lub związanych z nimi usług oferowanych przez te systemy[81]. Należy przy tym także nadmienić, że sztuczna inteligencja jest wymieniana jako zjawisko, które pojawia się już w jednej z pierwszych faz rozwoju cyberprzestrzeni[82].

Na konieczność zapewnienia bezpieczeństwa w cyberprzestrzeni[83] wskazała także Komisja Europejska we Wspólnym Komunikacie do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów pt. Strategia bezpieczeństwa cybernetycznego Unii Europejskiej: otwarta, bezpieczna i chroniona cyberprzestrzeń[84]. W Komunikacie podkreślono, że w cyberprzestrzeni należy zapewnić ochronę praw podstawowych, demokracji i praworządności[85]. Skuteczne zapewnienie bezpieczeństwa w cyberprzestrzeni powinno być także związane z odpowiednią ochroną praw podstawowych, wolności wypowiedzi, ochrony danych osobowych, jak również prawa do prywatności[86].

Działania prewencyjne i usuwanie skutków ataków cybernetycznych powodują konieczność zbadania szeregu możliwych scenariuszy, do których sztuczna inteligencja jest wykorzystywana. Symptomatycznym przykładem jest działalność Międzynarodowej Agencji Energetycznej, która sugeruje, by wykorzystywać sztuczną inteligencję do wykrywania zagrożeń i neutralizowania ataków na sieci elektroenergetyczne[87]. Z drugiej strony należy pamiętać, że rozwój sztucznej inteligencji determinuje równocześnie wzrost ryzyka samych ataków cybernetycznych[88]. Daje bowiem szersze spektrum możliwości samym atakującym, którzy potencjalnie będą mogli opierać się na wcześniej zdefiniowanych algorytmach.

Fundament krajowego systemu cyberbezpieczeństwa[89] tworzą głównie podmioty publiczne, którym powierzono misję zapewnienia ochrony świadczenia usług w cyberprzestrzeni w sposób niezakłócony[90]. Należy podkreślić, że zdarzenia, które występują w cyberprzestrzeni, są dynamiczne, dlatego konieczny jest w tym zakresie stały monitoring zagrożeń z wykorzystaniem sztucznej inteligencji[91]. Prawodawca powinien stworzyć takie mechanizmy prawne, które pozwoliłyby nie tylko na zapobieganie, zwalczanie i usuwanie skutków powstałych w wyniku cyberataków, lecz także zapewniałyby nadzór i kontrolę nad działalnością podmiotów krajowego systemu cyberbezpieczeństwa[92]. W ten sposób podmioty publiczne mogłyby reagować nie tylko skutecznie, ale i adekwatnie na zagrożenia występujące w cyberprzestrzeni, a mianowicie z poszanowaniem praw i wolności człowieka i obywatela[93]. Dokonując limitacji z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, należy mieć zawsze na uwadze zasadę proporcjonalności, która pozwala na zachowanie równowagi między realizacją praw i wolności a zakresem możliwej ingerencji.

4.2. Sztuczna inteligencja a prawo do ochrony prywatności i ochrony danych osobowych

Prawo do ochrony prywatności zostało określone art. 47 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. W ramach przedmiotowego przepisu poddano regulacji w istocie dwie różne sytuacje. Po pierwsze, określono prawo jednostki do ochrony pewnych sfer życia. Po drugie, ustawodawca konstytucyjny określił zakaz ingerencji w wolność kształtowania życia osobistego przez jednostkę. Warto podkreślić, że w świetle art. 233 ust. 1 Konstytucji RP prawo do prywatności nie może zostać ograniczone nawet w czasie stanu nadzwyczajnego. Prawo do prywatności konkretyzują inne przepisy konstytucyjne, które stanowią lex specialis w stosunku do art. 47 ustawy zasadniczej. W kontekście rozważań na temat sztucznej inteligencji szczególne znaczenie ma prawo do ochrony danych osobowych.

Jest ono jedną z form egzemplifikacji prawa do ochrony prywatności[94], które obowiązuje zarówno w relacjach horyzontalnych, jak i wertykalnych. Zgodnie z art. 8 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej każdy ma prawo do ochrony danych osobowych, które go dotyczą[95]. Na regulacje prawne w tym zakresie oprócz art. 51 Konstytucji RP[96] składają się w szczególności: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) –dalej jako: rozporządzenie RODO[97] oraz ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych[98]. W kontekście warunków możliwej ingerencji państwa w prawo jednostki do ochrony danych osobowych należy także odnieść się do tzw. dyrektywy policyjnej[99] oraz ustawy z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości[100]. Wskazane regulacje, które są związane ze zbieraniem i wymianą danych osobowych, z powodzeniem wykorzystują narzędzia sztucznej inteligencji[101]. Algorytmy ułatwiają bowiem gromadzenie, przetwarzanie i wykorzystywanie dużej ilości danych i obrazów, będąc w szczególności skutecznym środkiem zapobiegania i zwalczania przestępczości. Sztuczna inteligencja jest użyteczna w profilowaniu kryminalnym i śledzeniu online. Można w tym celu wykorzystywać w szczególności adresy IP, identyfikatory plików cookie, bezprzewodową identyfikację drogą radiową (etykiety RFID – ang. Radio Frequency Identification), aplikacje, narzędzia i protokoły. To wszystko rodzi pytania o warunki i granice sztucznej inteligencji w kontekście prawa do ochrony danych osobowych.

W preambule ogólnego rozporządzenia o ochronie danych osobowych (RODO) ustawodawca unijny wyraźnie wskazał, że zasady i przepisy dotyczące ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych nie mogą naruszać ich podstawowych praw i wolności, w szczególności prawa do ochrony danych osobowych[102]. Celem rozporządzenia RODO była harmonizacja ochrony podstawowych praw i wolności osób fizycznych w związku z czynnościami przetwarzania danych oraz zapewnienie ich swobodnego przepływu między państwami członkowskimi UE. Jeżeli dany rodzaj przetwarzania danych, w szczególności z wykorzystaniem nowych technologii, z uwagi na charakter, zakres, kontekst i cele może powodować z dużym prawdopodobieństwem wysokie ryzyko naruszenia praw lub wolności osób fizycznych, przed rozpoczęciem przetwarzania administrator jest zobowiązany dokonać oceny skutków planowanych operacji przetwarzania dla ochrony danych osobowych[103]. Przywołany przepis określony w artykule 35 ust. 1 rozporządzenia RODO powinien znaleźć zastosowanie, w szczególności w sytuacji wykorzystywania sztucznej inteligencji[104].

W świetle ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO) dane osobowe stanowią wszelkie informacje o zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osobie fizycznej[105]. Nie ma przy tym znaczenia ani charakter takich informacji, ani forma ich utrwalenia[106]. W konsekwencji za dane osobowe należy także uznać wizerunek i głos człowieka czy efekty analizy danych biometrycznych[107]. Z pojęciem sztucznej inteligencji przyjętej na użytek niniejszego opracowania, o czym była już mowa w części pierwszej, związane są ściśle procesy przetwarzania danych i profilowania. Przetwarzanie danych oznacza bowiem operację lub zestaw operacji wykonywanych na danych osobowych lub zestawach danych osobowych również w sposób zautomatyzowany[108]. Z kolei profilowanie stanowi dowolną formę zautomatyzowanego przetwarzania danych osobowych, polegającą na wykorzystaniu ich do oceny niektórych czynników osobowych osoby fizycznej, w szczególności do analizy lub prognozy aspektów dotyczących efektów pracy tej osoby fizycznej, jej sytuacji ekonomicznej, zdrowia, osobistych preferencji, zainteresowań, wiarygodności, zachowania, lokalizacji lub przemieszczania się[109]. Jak widać, normy wynikające z ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO) odnoszą się również do narzędzi sztucznej inteligencji w zakresie praw jednostki do ochrony danych osobowych, głównie w związku z zautomatyzowanym ich przetwarzaniem i profilowaniem. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, warto określić warunki i zakres możliwej ingerencji sztucznej inteligencji w tę sferę. Należy mieć na uwadze fakt, iż – jak wskazano w preambule rozporządzenia RODO – przetwarzanie danych osobowych należy organizować w sposób służący ludzkości, samo zaś prawo do ochrony danych osobowych nie jest prawem o charakterze bezwzględnym. Należy je również ujmować w kontekście funkcji społecznej i w odniesieniu do innych praw podstawowych zgodnie z zasadą proporcjonalności[110].

Wykorzystanie sztucznej inteligencji w związku z prawem do ochrony danych osobowych powinno odbywać się zgodnie z zasadami określonymi w rozdziale II ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO). Należą do nich w szczególności zasady: zgodności z prawem, rzetelności i przejrzystości; ograniczonego celu; minimalizacji danych; prawidłowości; ograniczonego przechowywania; integralności i poufności oraz rozliczalności[111]. Zasady dotyczące przetwarzania danych osobowych odgrywają istotną rolę w procesie wykładni przepisów o ich ochronie, stanowiąc swoiste normy nadrzędne[112]. W kontekście sztucznej inteligencji należy zwrócić szczególną uwagę na zasadę ograniczonego celu przetwarzania danych osobowych, w świetle której dane powinny być zbierane w konkretnych, wyraźnych i prawnie uzasadnionych celach oraz nieprzetwarzane dalej w sposób niezgodny z tymi celami[113]. Od wskazanej zasady wprowadzono wyjątki dotyczące możliwości dalszego przetwarzania danych osobowych do celów archiwalnych w interesie publicznym, do celów badań naukowych lub historycznych czy do celów statystycznych. Pozytywne rezultaty działania sztucznej inteligencji są w szczególności związane z realizacją celów o charakterze naukowym. W świetle motywu 33 ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO) w czasie zbierania danych nie zawsze da się w pełni zidentyfikować cel przetwarzania danych osobowych na potrzeby prac badawczych[114]. Z tego względu osoby, których dane dotyczą, powinny mieć możliwość wyrażenia zgody na określone obszary badań naukowych w sytuacji, gdy przetwarzane dane miałyby być następczo wykorzystywane na użytek algorytmów sztucznej inteligencji, które służą jednostce[115].

Odnosząc się do zagadnienia ochrony danych osobowych i sztucznej inteligencji w związku z profilowaniem, warto podkreślić, że już w rekomendacji przyjętej w 2010 r. przez Komitet Ministrów Rady Europy w sprawie ochrony osób w związku z automatycznym przetwarzaniem danych osobowych podczas tworzenia profili zwrócono uwagę na fakt, iż brak przejrzystości i dokładności w ich tworzeniu, wynikający z automatycznego zastosowania przyjętych z góry reguł wnioskowania, może stanowić poważne zagrożenie dla praw i wolności obywateli[116]. Należy bowiem zauważyć, że w przypadku zautomatyzowanego przetwarzania danych osobowych, inaczej niż przy profilowaniu, nie dokonuje się oceny elementów osobowych jednostki. Dlatego jest ono pojęciem szerszym niż profilowanie, będąc swoistą podkategorią zautomatyzowanego przetwarzania danych[117]. Z tego względu właśnie profilowanie może kreować wysokie ryzyko dyskryminacji i prowadzić do naruszeń praw osobistych i godności jednostek. Z drugiej jednak strony efekty działania sztucznej inteligencji mogą być wykorzystywane do analizy ryzyka, wykrywania oszustw, jak również dostosowywania ofert w sferze usług do popytu. W konsekwencji działalność sztucznej inteligencji związana z profilowaniem może przynosić określone korzyści jednostce, społeczeństwu i gospodarce[118]. Dlatego prawna regulacja profilowania w kontekście ochrony danych osobowych powinna zapewnić skuteczną ochronę podstawowych praw i wolności obywateli, w szczególności prawa do prywatności, przestrzegania zakazu dyskryminacji ze względu na płeć, pochodzenie etniczne i rasowe, wyznanie i przekonania, niepełnosprawność, wiek czy też orientację seksualną[119].

W świetle ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO) administrator danych ma obowiązek poinformowania osoby, której dane dotyczą, o zautomatyzowanym podejmowaniu decyzji, w tym o profilowaniu. Powinien jej także przekazać istotne informacje o zasadach podejmowania takich decyzji, a także o znaczeniu i przewidywanych konsekwencjach przetwarzania danych[120]. Osoba, której dane dotyczą, ma bowiem prawo do tego, by nie podlegać decyzji opierającej się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, w tym profilowaniu[121]. Prawodawca unijny słusznie dostrzegł, iż jednostka w sytuacji pełnej automatyzacji przetwarzania jej danych osobowych nie ma faktycznej możliwości oddziaływania na ten proces. W takich przypadkach rozstrzygnięcia dokonuje sztuczna inteligencja, której algorytmy mogą nie uwzględniać przesłanek istotnych z punktu widzenia jednostki. Profilowanie niesie bowiem ryzyko podjęcia błędnej decyzji przez sztuczną inteligencję, której algorytm nie uwzględniałby określonych elementów przy tworzeniu profilu, co z kolei może stanowić naruszenie konstytucyjnego zakazu dyskryminacji[122] związane z problemem „dyskryminacji automatycznej”[123]. Powyższa norma nie ma jednak zastosowania w przypadku, gdy podjęcie decyzji przez sztuczną inteligencję opiera się na wyraźnej zgodzie jednostki bądź stanowi niezbędną przesłankę do zawarcia lub wykonania umowy między daną osobą a administratorem danych, czy też jest dozwolona prawem Unii Europejskiej lub państwa członkowskiego, któremu administrator podlega, a przy tym przewiduje stosowne środki ochrony praw, wolności i prawnie uzasadnionych interesów osoby, której dane dotyczą[124]. Decyzje podejmowane w wyniku zautomatyzowanego przetwarzania danych, w tym profilowania, nie mogą opierać się na szczególnych kategoriach danych osobowych. Chodzi o dane wrażliwe, a mianowicie ujawniające pochodzenie rasowe lub etniczne[125], poglądy polityczne, przekonania religijne lub światopoglądowe, przynależność do związków zawodowych oraz przetwarzanie danych genetycznych, danych biometrycznych w celu jednoznacznego zidentyfikowania osoby fizycznej lub danych dotyczących zdrowia, seksualności czy orientacji seksualnej tej osoby[126].

Rozważania dotyczące zautomatyzowanego podejmowania decyzji w związku z artykułem 22 ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO) odnoszą się także do możliwych zautomatyzowanych działań administracji publicznej, w tym wydawania decyzji administracyjnych. Sztuczna inteligencja byłaby w stanie załatwiać szereg spraw z zakresu administracji publicznej. W doktrynie wyróżnia się w tym zakresie dwa możliwe modele: system ekspercki i system nadzorowanego uczenia maszynowego[127]. W pierwszym przypadku decyzje są wydawane na podstawie reguł, które zostały wstępnie zaprogramowane przez ludzi. Drugi model opiera się na typowym działaniu sztucznej inteligencji. Zakłada bowiem korzystanie z zasad, które są wynikiem wnioskowania przez sam system w oparciu o dane historyczne. Decyzje wydawane w toku postępowania administracyjnego byłyby więc rezultatem określonego algorytmu. Jednak zautomatyzowane wydawanie decyzji administracyjnych, w ramach których sztuczna inteligencja rozstrzyga o prawach i obowiązkach jednostki, jest problematyczne. Wymagałoby z pewnością wprowadzenia określonych gwarancji procesowych stron. Przyjęty model postępowania administracyjnego z wykorzystaniem sztucznej inteligencji musiałby mieć wyraźną podstawę prawną i opierać się na jednolitych ramach proceduralnych, które stosownie do artykułu 22 ust. 2 lit. b ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO) powinny przewidywać właściwe środki ochrony praw, wolności i prawnie uzasadnionych interesów jednostki[128]. W doktrynie podkreśla się, że regulacje procesowe nie są aktualnie dostosowane do załatwiania spraw przez organy administracji publicznej z wykorzystaniem sztucznej inteligencji z uwagi na ryzyko naruszenia określonych praw jednostek[129]. Warto jednak podkreślić w kontekście wniosków de lege ferenda, że stworzenie wyraźnej podstawy prawnej dla działalności sztucznej inteligencji w załatwianiu określonych spraw administracyjnych w połączeniu z nowelizacją zasad postępowania administracyjnego i ustanowieniem określonych mechanizmów ochrony praw procesowych strony, w szczególności uwzględniających prawo do interwencji ludzkiej oraz prawo do wyrażenia własnego stanowiska[130], mogłoby się okazać symptomatycznym przykładem pozytywnego rezultatu działalności sztucznej inteligencji.

Podejmowanie decyzji przez sztuczną inteligencję w zastępstwie człowieka rodzi uzasadnione obawy w związku z prawem do ochrony danych osobowych i profilowaniem. W literaturze wyraża się pogląd, że algorytmy nie gwarantują obiektywizmu przy podejmowaniu takich decyzji. Ponadto mogą się one opierać się na danych, które są niekompletne, błędne lub zafałszowane w wyniku cyberataku. Aby osiągnąć wskazany cel, administrator powinien nie tylko korzystać z adekwatnych matematycznych lub statystycznych procedur profilowania, lecz wdrożyć takie środki techniczne lub organizacyjne, które eliminowałyby nieprawidłowości w przetwarzaniu danych osobowych i pozwoliłyby na minimalizowanie ryzyka błędnych rozstrzygnięć, a w konsekwencji wyeliminowanie możliwej dyskryminacji osób fizycznych[131].

Sztuczna inteligencja w kontekście ochrony danych osobowych znajduje także zastosowanie w rozpoznawaniu, zapobieganiu, wykrywaniu i zwalczaniu czynów zabronionych, w tym zagrożeń dla bezpieczeństwa i porządku publicznego, jak również wykonywaniu tymczasowego aresztowania, kar, kar porządkowych i środków przymusu, które skutkują pozbawieniem wolności[132]. Wskazany obszar, w ramach którego można wykorzystywać sztuczną inteligencję, generuje wysokie ryzyko naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka, głównie ze względu na możliwe daleko idące skutki takich działań dla samej jednostki związane z takimi wartościami jak m.in. wolność. Z drugiej strony wykorzystanie sztucznej inteligencji we wskazanym zakresie może okazać się skutecznym narzędziem w zapobieganiu i zwalczaniu przestępczości. Ma szczególne znaczenie w profilowaniu kryminalnym. Należy jednak zwrócić uwagę, że przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości nie stosuje się do ochrony danych osobowych przetwarzanych w związku z zapewnieniem bezpieczeństwa narodowego[133], w tym w ramach realizacji zadań ustawowych przez służby specjalne, tj. Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencję Wywiadu, Służbę Kontrwywiadu Wojskowego, Służbę Wywiadu Wojskowego oraz Centralne Biuro Antykorupcyjne[134]. W praktyce, z uwagi na fakt, że pojęcie bezpieczeństwa narodowego jest szerokie i trudno zamknąć je w jednej definicji[135], można stwierdzić, że przepisy ustawy o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości nie znajdują zastosowania w zakresie zadań realizowanych przez służby specjalne, co w doktrynie, w szczególności odnośnie do zadań realizowanych przez Centralne Biuro Antykorupcyjne, spotyka się z krytyką[136]. W sferze działalności służb specjalnych wykorzystywanie narzędzi sztucznej inteligencji jest z jednej strony pożądane ze względu na specyfikę form ich działania[137], z drugiej jednak strony rodzi niebezpieczeństwo naruszania praw i wolności człowieka, biorąc pod uwagę chociażby wskazane wyżej wyłączenia, dlatego działalność służb powinna być poddana stosownej kontroli również w tym aspekcie[138].

W świetle art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości niedopuszczalne jest podjęcie ostatecznego rozstrzygnięcia w indywidualnej sprawie wyłącznie w rezultacie przetwarzania danych osobowych w sposób zautomatyzowany, w tym w wyniku profilowania, jeżeli w przypadku danej osoby ma ono dla niej niekorzystne skutki prawne lub poważnie na nią wpływa (np. zatrzymanie)[139]. W świetle określonej wyżej normy wyłączenie prawnej możliwości zautomatyzowanego przetwarzania danych osobowych odnosi się jedynie do rozstrzygnięć ostatecznych[140]. Dopuszcza się zatem wykorzystanie sztucznej inteligencji do podejmowania decyzji o charakterze subsydiarnym, np. zawężających grono podejrzanych za pomocą rozpoznawania twarzy, a więc wspierających jedynie rozstrzygnięcia ostateczne[141]. Ustawodawca przewidział możliwość podjęcia ostatecznego rozstrzygnięcia w indywidualnej sprawie w wyniku zautomatyzowanego przetwarzania danych osobowych, jeżeli taka sytuacja została dopuszczona przez przepisy prawa, którym podlega administrator, oraz jeżeli przewidują one odpowiednie zabezpieczenia praw i wolności osoby, której dane dotyczą, przynajmniej w zakresie prawa do uzyskania interwencji ze strony administratora. Ustawodawca ponadto wyłączył co do zasady możliwość wykorzystania sztucznej inteligencji do podejmowania rozstrzygnięć w indywidualnej sprawie w wyniku przetwarzania danych wrażliwych[142] z wyjątkiem sytuacji, gdy istnieją odpowiednie środki ochrony praw, wolności i uzasadnionych interesów osoby, której wykorzystywane dane dotyczą[143]. Niedopuszczalne jest także profilowanie osób fizycznych w oparciu o dane wrażliwe, jeżeli skutkowałoby to dyskryminacją tych osób[144]. W literaturze zwraca się uwagę, że rozstrzygnięcie podjęte w wyniku działania sztucznej inteligencji bazującej wyłącznie na zgromadzonych danych w przypadku konkretnej osoby może okazać się nieprawdziwe[145]. Stąd wprowadzone mocą art. 15 ustawy ograniczenia są niezbędne dla zapewnienia poszanowania praw i wolności człowieka.

4.3. Sztuczna inteligencja a zakaz dyskryminacji

Dyskryminacja jest kwalifikowanym przejawem nierównego traktowania. Zgodnie z art. 32 ust. 2 Konstytucji RP nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. W świetle artykułu 21 ust. 1 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej zakazana jest wszelka dyskryminacja, w szczególności ze względu na płeć, rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, religię lub przekonania, poglądy polityczne lub wszelkie inne poglądy, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną[146]. W przypadku sztucznej inteligencji zagrożenie dyskryminacją pojawia się najczęściej w kontekście zautomatyzowanego przetwarzania danych, w tym profilowania i automatycznego podejmowania decyzji, o czym częściowo była już mowa („dyskryminacja automatyczna”). Prawodawca unijny w motywie 71 ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO) wyraźnie podkreślił, iż administrator danych powinien stosować takie matematyczne lub statystyczne procedury profilowania, które zapewnią możliwość korekty nieprawidłowości w danych osobowych i pozwolą na zmniejszenie ryzyka błędów, by w ten sposób zapobiec m.in. skutkom możliwej dyskryminacji jednostki z uwagi na pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, wyznanie lub przekonania, przynależność do związków zawodowych, stan genetyczny lub zdrowotny lub orientację seksualną.

Zjawisko dyskryminacji w związku z wykorzystaniem sztucznej inteligencji może być konsekwencją problemów zarówno z danymi źródłowymi, jak i konstrukcją narzędzia analitycznego[147]. „Stronniczy algorytm”, który dyskryminuje daną grupę społeczną, na przykład ze względu na wiek czy rasę, może w efekcie prowadzić do ograniczenia jej dostępu do określonych praw użytkowników końcowych lub klientów[148]. Analogiczne zagrożenia dyskryminacją w związku z działalnością sztucznej inteligencji dostrzeżono w Komunikacie Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów pt. Budowanie zaufania do sztucznej inteligencji ukierunkowanej na człowieka. Zwrócono uwagę, że wykorzystywane przez systemy sztucznej inteligencji zestawy danych mogą zostać „wypaczone z powodu uwzględnienia nieumyślnych uprzedzeń historycznych, niekompletności danych i złych modeli zarządzania”[149]. W literaturze zwraca się ponadto uwagę, iż sztuczna inteligencja może w istocie wzmacniać istniejące uprzedzenia z uwagi na to, że algorytmy, inaczej niż ludzie, nie są zdolne do świadomego przeciwdziałania wyuczonym uprzedzeniom[150]. Stronniczość w tworzeniu kodu programowania algorytmu może prowadzić zarówno do dyskryminacji bezpośredniej, jak i pośredniej[151], której symptomatycznym przykładem było narzędzie scoringowe COMPAS, wykorzystywane w Stanach Zjednoczonych do oceny ryzyka popełnienia przestępstwa[152]. Z tego względu przy projektowaniu systemów sztucznej inteligencji należy brać pod uwagę możliwie szeroki zakres ludzkich zdolności, umiejętności i wymogów, aby poprzez projektowanie uniwersalne minimalizować ryzyko dyskryminacji[153].

K. Orzeszyna, M. Skwarzyński, R. Tabaszewski, Prawo międzynarodowe praw człowieka…, s. 62–63.

T. Jasudowicz, Test celowości w funkcjonowaniu mechanizmu limitacji korzystania z praw człowieka w systemie EKPC, „Polski Rocznik Praw Człowieka i Prawa Humanitarnego” 2012, nr 3, s. 114.

Ibidem, s. 114–129.

Por. Strategia Cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2017–2022, s. 28, <https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/strategia-cyberbezpieczenstwa-rzeczypospolitej-polskiej-na-lata-2017-2022> [dostęp: 20 marca 2021]. Z kolei zgodnie z odpowiednim dokumentem Unii Europejskiej bezpieczeństwo cybernetyczne oznacza: „zabezpieczenia i działania, które mogą być wykorzystywane do ochrony domeny cybernetycznej, zarówno cywilnej, jak i wojskowej, przed tymi zagrożeniami, które dotyczą jej współzależnych sieci i infrastruktury informatycznej oraz które mogą te sieci i tę infrastrukturę uszkodzić. Bezpieczeństwo cybernetyczne polega na działaniach mających na celu zachowanie dostępności i integralności sieci i infrastruktury oraz zachowanie poufności zawartych w nich informacji” (Wspólny Komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Strategia bezpieczeństwa cybernetycznego Unii Europejskiej: otwarta, bezpieczna i chroniona cyberprzestrzeń, <https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=celex%3A52013JC0001> [dostęp: 20 kwietnia 2021]).

P. Sienkiewicz, Bezpieczeństwo cyberprzestrzeni, [w:] P. Sienkiewicz (red.), Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego, tom III, Warszawa 2012, s. 324. Cyberprzestrzeń, zgodnie z jedną z pierwszych definicji przedstawionych przez Departament Obrony USA, to „globalna domena środowiska informacyjnego składająca się ze współzależności (IT) oraz zawartych w nich danych, włączając Internet, sieci telekomunikacyjne, a także osadzone w nich procesory i kontrolery” (K. Chałubińska-Jentkiewicz, M. Karpiuk, J. Kostrubiec, The Legal Status of Public Entities in the Field of Cybersecurity in Poland, Maribor 2021, s. 32).

W świetle definicji przyjętej przez Centrum Doskonalenia Cyberobrony NATO w Tallinie „Cyberprzestrzeń jest zależnym od czasu zbiorem połączonych systemów informacyjnych oraz ludzi/użytkowników wchodzących w interakcję z tymi systemami” (R. Ottis, P. Lorents, Cyberspace: Definition and Implications, Cooperative Cyber Defence Centre of Excellence, Tallinn, s. 4, <https://dumitrudumbrava.files.wordpress.com/2012/01/cyberspace-definition-and-implications.pdf> [dostęp: 12 czerwca 2021].

Wspólny Komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Strategia bezpieczeństwa cybernetycznego Unii Europejskiej: otwarta, bezpieczna i chroniona cyberprzestrzeń, Bruksela, 7 lutego 2013, JOIN(2013) 1 final, <https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52013JC0001&from=en> [dostęp:12 czerwca 2021].

Ibidem, s. 2.

Ibidem, s. 4. Por. K. Chałubińska-Jentkiewicz, M. Nowikowska, Security v. Privacy – Legal Aspects, Maribor 2021, s. 9–10, DOI: <https://doi.org/10.4335/978-961-7124-01-9>.

W. Konaszczuk, Prawnomiędzynarodowe aspekty obrotu ropą naftową na świecie, Lublin 2017, s. 204–207.

Por. I. Oleksiewicz, Cyberbezpieczeństwo i sztuczna inteligencja w sektorze energetycznym UE, „Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego” 2020, vol. 14(1), s. 222, DOI: <https://doi.org/10.34862/rbm.2020.1.13>.

Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1369) ma on na celu zapewnienie cyberbezpieczeństwa na poziomie krajowym, w tym niezakłóconego świadczenia usług kluczowych i usług cyfrowych, przez osiągnięcie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa systemów informacyjnych służących do świadczenia tych usług oraz zapewnienie obsługi incydentów.

K. Chałubińska-Jentkiewicz, M. Karpiuk, J. Kostrubiec, The Legal Status of Public Entities in the Field of Cybersecurity…, s. 3–4.

M. Karpiuk, Organisation of the National System of Cybersecurity: Selected Issuess, “Studia Iuridica Lublinensia” 2021, vol. 30(2), s. 234, DOI: <http://dx.doi.org/10.17951/sil.2021.30.2.233-244>.

Odnośnie do oceny rozwiązań przyjętych na gruncie ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1369) odsyłam do: K. Chałubińska-Jentkiewicz, M. Karpiuk, J. Kostrubiec, The Legal Status of Public Entities in the Field of Cybersecurity, Maribor 2021, s. 98 , DOI: <https://doi.org/10.4335/2021.5>.

Por. M. Karpiuk, K. Prokop, P. Sobczyk, Ograniczenie korzystania z wolności i praw człowieka i obywatela ze względu na bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny, Siedlce 2017, s. 14–21.

M. Polok, Bezpieczeństwo danych osobowych, Warszawa 2008, s. 26. Por. także: Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 maja 1998 r., U 5/97, OTK 1998, nr 4, poz. 46.

Dz.U. UE C. z 2007 r. Nr 303 z późn. zm.

Por. K. Chałubińska-Jentkiewicz, M. Karpiuk, Prawo nowych technologii. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2015, s. 341.

Dz. Urz. UE L Nr 119 z 2016 r., s. 89 ze zm.

T.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 1781.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/680 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych przez właściwe organy do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych i wykonywania kar, w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylająca decyzję ramową Rady 2008/977/WSiSW (Dz. Urz. UE L Nr 119 z 2016 r., s. 89 ze zm.).

Dz.U. z 2019 r., poz. 125 ze zm.

Por. art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości.

Por. także: artykuł 1 ust. 2 ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO).

Por. J. Taczkowska-Olszewska, Zasady dotyczące przetwarzania danych osobowych, [w:] J. Taczkowska-Olszewska, M. Nowikowska, Prawo do informacji publicznej. Informacje niejawne. Ochrona danych osobowych, Warszawa 2019, s. 278.

Por. np.: M. Dymiński, D. Ferenc, RODO w łańcuchu bloków, „Przegląd Prawa Publicznego” 2020, nr 6, s. 59.

Artykuł 4 pkt 1 ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO).

Por. K. Chałubińska-Jentkiewicz, M. Nowikowska, Ochrona danych osobowych w cyberprzestrzeni, Warszawa 2021, s. 51–52.

Dane biometryczne oznaczają dane osobowe, które wynikają ze specjalnego przetwarzania technicznego, dotyczą cech fizycznych, fizjologicznych lub behawioralnych osoby fizycznej oraz umożliwiają lub potwierdzają jednoznaczną identyfikację tej osoby, takie jak wizerunek twarzy lub dane daktyloskopijne –artykuł 4 pkt 14 ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO).

Zgodnie z artykułem 4 pkt 2 ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO) przetwarzanie danych oznacza operację lub zestaw operacji, takich jak: zbieranie, utrwalanie, organizowanie, porządkowanie, przechowywanie, adaptowanie lub modyfikowanie, pobieranie, przeglądanie, wykorzystywanie, ujawnianie poprzez przesłanie, rozpowszechnianie lub innego rodzaju udostępnianie, dopasowywanie lub łączenie, ograniczanie, usuwanie lub niszczenie. Z kolei „automatyczne przetwarzanie” oznacza takie operacje, wykonane w całości lub częściowo za pomocą procedur zautomatyzowanych, jak: gromadzenie danych, stosowanie do nich operacji logicznych i/lub arytmetycznych, ich modyfikowanie, usuwanie, wybieranie lub rozpowszechnianie. Por. artykuł 2 lit. c Konwencji Nr 108 Rady Europy sporządzonej w Strasburgu dnia 28 stycznia 1981 r. o ochronie osób w związku z automatycznym przetwarzaniem danych osobowych (Dz.U. z 2003 r. Nr 3, poz. 25).

Artykuł 4 pkt 4, ibidem.

Zgodnie z motywem 4 preambuły ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO), rozporządzenie nie narusza praw podstawowych, wolności i zasad uznanych w Karcie praw podstawowych – zapisanych w traktatach – w szczególności prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, domu oraz komunikowania się, ochrony danych osobowych, wolności myśli, sumienia i religii, wolności wypowiedzi i informacji, wolności prowadzenia działalności gospodarczej, prawa do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu oraz różnorodności kulturowej, religijnej i językowej.

Artykuł 5, ibidem.

„Nadrzędność zasad oznacza m.in. konieczność odczytywania norm zawartych w przepisach o ochronie danych w sposób zgodny z tymi zasadami” (P. Fajgielski, Komentarz do rozporządzenia nr 2016/679 w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych), [w:] Ogólne rozporządzenie o ochronie danych. Ustawa o ochronie danych osobowych. Komentarz, Warszawa 2018, System Informacji Prawnej LEX).

Artykuł 5 lit. b, ibidem.

Zgodnie z motywem 159 ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO) badania naukowe należy interpretować szeroko, obejmując nimi rozwój technologiczny i demonstrację, badania podstawowe, badania stosowane, badania finansowane ze środków prywatnych, jak również w prowadzone interesie publicznym w dziedzinie zdrowia publicznego.

Por. A. Michałowicz, Stosowanie aplikacji mobilnych podczas pandemii COVID-19 z perspektywy ochrony danych osobowych, „Europejski Przegląd Sądowy” 2020, nr 6, s. 38.

Recommendation CM/Rec(2010)13 of the Committee of Ministers to member states on the protection of individuals with regard to automatic processing of personal data in the context of profiling (Adopted by the Committee of Ministers on 23 November 2010 at the 1099th meeting of the Ministers’ Deputies), s. 6, <https://rm.coe.int/16807096c3> [dostęp: 20 czerwca 2021].

M. Ciechomska, Prawne aspekty profilowania oraz podejmowania zautomatyzowanych decyzji w ogólnym rozporządzeniu o ochronie danych osobowych, „Europejski Przegląd Sądowy” 2017, nr 5 s. 38.

Recommendation CM/Rec(2010)13 of the Committee of Ministers to member states on the protection of individuals with regard to automatic processing of personal data…, s. 6.

Ibidem, s. 7.

Artykuł 14 ust. 2 lit. g ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO).

Artykuł 22 ust. 1, ibidem.

Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP).

Por. J. Niklas, Problem dyskryminacji automatycznej – uwagi na tle ogólnego rozporządzenia o ochronie danych osobowych, „Europejski Przegląd Sądowy” 2019, nr 7, s. 4 i n.

Artykuł 22 ust. 2 lit. a–c, ibidem.

Por. art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 823).

Artykuł 9 ust. 1, ibidem.

F. Geburczyk, Automatyzacja załatwiania spraw w administracji samorządowej a gwarancje procesowe jednostek. Uwagi de lege ferenda w kontekście ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO), „Samorząd Terytorialny” 2021, nr 5, s. 24.

Ibidem, s. 25.

W literaturze zwraca się przykładowo uwagę na swoistą lukę terminologiczną między technologią a doktryną prawa, której wypełnienie jest niezbędnym warunkiem skutecznego włączenia sztucznej inteligencji do procesu wydawania decyzji administracyjnych. Por. Y. Hermstrüwer, Artificial Intelligence and Administrative Decisions Under Uncertainty, [w:] T. Rademacher, Th. Wischmeyer (red.), Regulating Artificial Intelligence…, s. 220.

Artykuł 22 ust. 3 ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO). Por. także: F. Geburczyk, Automatyzacja załatwiania spraw w administracji samorządowej a gwarancje procesowe jednostek…, s. 29–31.

Por. A. M. Świątkowski, Algorytm administrowania pracą i ochrona danych osobowych pracowników zatrudnionych na platformach, „Przegląd Prawa Publicznego” 2021, nr 2, s. 85.

Por. art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości (Dz.U. z 2019 r., poz. 125 ze zm.). Przedmiotowa ustawa jest konsekwencją wdrożenia tzw. dyrektywy policyjnej, tj. Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/680 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych przez właściwe organy do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych i wykonywania kar, w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylająca decyzję ramową Rady 2008/977/WSiSW (Dz. Urz. UE L Nr 119 z 2016 r. ze zm.).

Zdaniem M. Karpiuka bezpieczeństwo narodowe obejmuje swoim zakresem takie sfery jak: bezpieczeństwo polityczne, bezpieczeństwo ekonomiczne, bezpieczeństwo militarne, bezpieczeństwo ekologiczne, bezpieczeństwo kulturowe, bezpieczeństwo społeczne, bezpieczeństwo informacyjne, bezpieczeństwo energetyczne i bezpieczeństwo finansowe. Por. M. Karpiuk, Zadania i kompetencje zespolonej administracji rządowej w sferze bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. Aspekty materialne i formalne, Warszawa 2013, s. 29–30. „Bezpieczeństwo narodowe, to także najważniejsza wartość, potrzeba narodowa i priorytetowy cel działalności państwa, jednostek i grup społecznych, a jednocześnie proces obejmujący różnorodne środki, gwarantujące trwały, wolny od zakłóceń byt i rozwój narodowy (państwa)” (W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie, uwarunkowania, system, Warszawa, 2011, s. 22).

Art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości.

M. Karpiuk, Zadania i kompetencje zespolonej administracji rządowej w sferze bezpieczeństwa narodowego…, s. 22.

M. Kusak, P. Wiliński, Ochrona danych osobowych w ściganiu przestępstw. Standardy krajowe i unijne, Warszawa 2020, s. 26.

Por. J. Kostrubiec, Formy działania służb specjalnych, [w:] M. Bożek, M. Czuryk, M. Karpiuk, J. Kostrubiec, Służby specjalne w strukturze władz publicznych. Zagadnienia prawnoustrojowe, Warszawa 2014, s. 105–139.

Por. K. Brylak-Hudyma, Konstytucyjne prawa i wolności w obliczu nowych systemów inwigilacji, „Prawo Mediów Elektronicznych” 2020, nr 2, s. 15–17.

Art. 244 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 534).

A. Grzelak (red.), Ustawa o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości. Komentarz, Warszawa 2019.

Por. M. Kusak, P. Wiliński, Ochrona danych osobowych w ściganiu przestępstw…, s. 147.

W świetle art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości dane wrażliwe stanowią dane ujawniające pochodzenie rasowe, etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne, światopoglądowe, przynależność do związków zawodowych oraz przetwarzanie danych genetycznych, danych biometrycznych w celu jednoznacznego zidentyfikowania osoby fizycznej, dane dotyczące zdrowia oraz seksualności i orientacji seksualnej osoby fizycznej.

Dane wrażliwe są z pewnością pożądanym elementem wiedzy policyjnej, które z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji mogłyby być cennym źródłem wiedzy w procesie profilowania kryminalnego. Por. także: T.M. Miłkowski, Czynności operacyjno-rozpoznawcze a prawa i wolności jednostki, Warszawa 2020, s. 90 i n.

Art. 15 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości.

K. Chałubińska-Jentkiewicz, M. Nowikowska, Ochrona danych osobowych…, s. 103.

Dz.U. UE. C. z 2007 r. Nr 303 z późn. zm.

Por. J. Niklas, Problem dyskryminacji automatycznej…, s. 5.

Algorithms and Human Rights. Study on the human rights dimensions of automated data processing techniques and possible regulatory implications, prepared by the Committee of Experts on Internet Intermediaries (MSI-NET) Council of Europe, DGI(2017)12, March 2018, s. 7, <https://rm.coe.int/algorithms-and-human-rights-en-rev/16807956b5> [dostęp: 20 czerwca 2021].

Budowanie zaufania do sztucznej inteligencji…, , s. 6.

H. Devlin, AI programs exhibit racial and gender biases, research reveals, “The Guardian”, 13 April 2017, <https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/13/ai-programs-exhibit-racist-and-sexist-biases-research-reveals> [dostęp: 25 czerwca 2021].

Zgodnie z art. 3 pkt1i2ustawy z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 2156), pod pojęciem dyskryminacji bezpośredniej – rozumie się sytuację, w której osoba fizyczna ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, religię, wyznanie, światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną jest traktowana mniej korzystnie niż jest, była lub byłaby traktowana inna osoba w porównywalnej sytuacji. Odnośnie do dyskryminacji pośredniej – rozumie się przez to sytuację, w której dla osoby fizycznej ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, religię, wyznanie, światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną na skutek pozornie neutralnego postanowienia, zastosowanego kryterium lub podjętego działania występują lub mogłyby wystąpić niekorzystne dysproporcje lub szczególnie niekorzystna dla niej sytuacja, chyba że postanowienie, kryterium lub działanie jest obiektywnie uzasadnione ze względu na zgodny z prawem cel, który ma być osiągnięty, a środki służące osiągnięciu tego celu są właściwe i konieczne.

Narzędzie scoringowe COMPAS służyło podejmowaniu decyzji odnośnie do osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa w zakresie oczekiwania w areszcie na wyrok sądu lub odpowiadania z wolnej stopy. Algorytm przyznawał podejrzanym o popełnienie przestępstwa punkty na podstawie ponad 100 różnych danych, jak np. wiek, płeć i karalność. System nie brał pod uwagę rasy osoby podejrzanej. Jednak okazało się, że osoby czarnoskóre ocenia się jako bardziej ryzykowne od białych. Było to konsekwencją brania pod uwagę w analizie ryzyka takich przesłanek jak: „rodzice, którzy popełnili przestępstwa” czy „liczba osób z najbliższego otoczenia zażywająca narkotyki”. W ten sposób doprowadzono do różnego traktowania grup, w ramach których występują określone problemy społeczne związane z ich statusem społeczno-ekonomicznym. Por. J. Niklas, Problem dyskryminacji automatycznej…, s. 6.

Por. Budowanie zaufania do sztucznej inteligencji…, s. 7.

5. Zakończenie

Sztuczna inteligencja może dostarczyć człowiekowi wiele korzyści w sferze społecznej i gospodarczej. Staje się coraz ważniejszym narzędziem w działalności podmiotów publicznych i prywatnych. Pozwala na szybką weryfikację zdolności kredytowej. Może być skutecznym narzędziem w rekrutowaniu na określone stanowiska pracy. Wpływa na zwiększenie bezpieczeństwa pojazdów czy też pomaga w ocenie ryzyka popełnienia przestępstwa. Z jednej strony narzędzia sztucznej inteligencji mają za zadanie przyspieszyć i usprawnić procesy decyzyjne lub pozwalają na personalizację produktów i usług do potrzeb jednostki. Z drugiej strony gromadzone na dużą skalę dane, które są niezbędne dla poprawnego działania sztucznej inteligencji, i zautomatyzowane procesy podejmowania decyzji stanowią zawsze ryzyko naruszenia określonych praw i wolności człowieka, zarówno na etapie projektowania algorytmów, jak i funkcjonowania sztucznej inteligencji. W niniejszym opracowaniu zwrócono uwagę jedynie na te prawa i wolności człowieka, które są najbardziej narażone na potencjalnie niekorzystne rezultaty działalności sztucznej inteligencji, jak prawo do prywatności, a w szczególności prawo do ochrony danych osobowych, czy zakaz dyskryminacji. Sztuczna inteligencja jest również ściśle związana z niezwykle aktualnym problemem cyberbezpieczeństwa. Wśród wymienionych wyżej praw człowieka, potencjalnie zagrożonych działaniem sztucznej inteligencji, w każdym przypadku, jak wynika z niniejszego opracowania, centralne miejsce zajmuje prawo do ochrony danych osobowych, związane zarówno z prawem do prywatności, jak i zakazem dyskryminacji, albowiem „bez danych nie ma sztucznej inteligencji”[154].

Oceniając rezultaty jej działania w kontekście praw i wolności człowieka i obywatela, należy wyraźnie podkreślić, że sztuczna inteligencja „nie jest celem samym w sobie, ale narzędziem, które musi służyć ludziom”[155]. Jej rozwój powinien zawsze stawiać człowieka w pozycji pierwszoplanowej. W wytycznych w zakresie etyki dotyczących sztucznej inteligencji, które zostały przygotowane przez grupę ekspertów, stwierdzono, że aby osiągnąć „wiarygodną sztuczną inteligencję”, muszą zostać spełnione trzy warunki: powinna być ona zgodna z przepisami prawa, powinna być rozwijana z poszanowaniem zasad etycznych i być solidna[156]. W wytycznych wskazano ponadto siedem kluczowych wymogów, które należy spełnić, aby można było mówić o pozytywnych rezultatach działania sztucznej inteligencji i uznać jej zastosowania za wiarygodne. Wśród nich wymieniono: przewodnią i nadzorczą rolę człowieka; techniczną solidność i bezpieczeństwo; ochronę prywatności i danych; przejrzystość; różnorodność, niedyskryminację i sprawiedliwość; dobrostan społeczny i środowiskowy oraz odpowiedzialność[157].

Wydaje się, że polski i europejski porządek prawny dysponuje optymalnymi instrumentami, które w dostatecznym stopniu gwarantują poszanowanie praw i wolności człowieka, a w efekcie pozwalają na zapobieganie oraz przeciwdziałanie niekorzystnym rezultatom działania AI. Jednak rozwój sztucznej inteligencji, który jest nieunikniony, musi być stale monitorowany[158], a prawodawca, tworząc nowe regulacje, powinien mieć zawsze na względzie określone prawa i wolności jednostki, by nie ziściła się zapowiedź Woodrowa Barfielda, zgodnie z którą do połowy XXI wieku sztuczna inteligencja znajdzie się poza kontrolą człowieka[159].

Biała księga w sprawie sztucznej inteligencji…, s. 22.

Budowanie zaufania do sztucznej inteligencji…, s. 2.

Ibidem, s. 4.

Ibidem.

Por. Biała księga w sprawie sztucznej inteligencji. Europejskie podejście…, s. 20.

W. Barfield, Cyber-Humans. Our Future with Machines, Springer 2015, s. 268.

Bibliografia

Literatura:

Balcerzak M., Prawa człowieka, [w:] Balcerzak M., Sykuna S. (red.), Leksykon praw człowieka. 100 podstawowych pojęć, Warszawa 2010.

Banaszak B., Ogólne wiadomości o prawach człowieka, [w:] B. Banaszak, A. Preisner, Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002.

Banaszak B., Bisztyga A., Complak K., Jabłoński M., Wieruszewski R., Wójtowicz K., System ochrony praw człowieka, Kraków 2005.

Barfield W., Cyber-Humans. Our Future with Machines, Springer 2015, s. 268.

Borecka J., Geneza prawnej ochrony danych osobowych i pojęcie danych osobowych, „Zeszyty Naukowe Instytutu Administracji Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie” 2006, z. IV.

Brylak-Hudyma K., Konstytucyjne prawa i wolności w obliczu nowych systemów inwigilacji, „Prawo Mediów Elektronicznych” 2020, nr 2.

Chałubińska-Jentkiewicz K., Karpiuk M., Kostrubiec J., The Legal Status of Public Entities in the Field of Cybersecurity, Maribor 2021, DOI: <https://doi.org/10.4335/2021.5>.

Chałubińska-Jentkiewicz K., Nowikowska M., Ochrona danych osobowych w cyberprzestrzeni, Warszawa 2021.

Chałubińska-Jentkiewicz K., Karpiuk M., Prawo nowych technologii. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2015.

Chałubińska-Jentkiewicz K., Rozwój nowoczesnych technologii w kontekście procesu stanowienia prawa na przykładzie strategii AI, „Teka Komisji Prawniczej PAN Oddział w Lublinie”, t. XII, 2019, nr 2, DOI: <https://doi.org/10.32084/tekapr.2019.12.2-4>.

Chałubińska-Jentkiewicz K., Nowikowska M., Security v. Privacy – Legal Aspects, Maribor 2021, DOI: <https://doi.org/10.4335/978-961-7124-01-9>.

Chmaj M., Pojęcie i geneza wolności i praw człowieka, [w:] M. Chmaj, L. Leszczyński, W. Skrzydło, J.Z. Sobczak, A. Wróbel, Konstytucyjne wolności i prawa w Polsce, tom I: Zasady Ogólne, Kraków 2002.

Ciechomska M., Prawne aspekty profilowania oraz podejmowania zautomatyzowanych decyzji w ogólnym rozporządzeniu o ochronie danych osobowych, „Europejski Przegląd Sądowy” 2017, nr 5.

Devlin H., AI programs exhibit racial and gender biases, research reveals, “The Guardian”, 13 April 2017, <https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/13/ai-programs-exhibit-racist-and-sexist-biases-research-reveals>.

Dymiński M., Ferenc D., RODO w łańcuchu bloków, „Przegląd Prawa Publicznego” 2020, nr 6.

Fajgielski P., Komentarz do rozporządzenia nr 2016/679 w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych), [w:] Ogólne rozporządzenie o ochronie danych. Ustawa o ochronie danych osobowych. Komentarz, Warszawa 2018, System Informacji Prawnej LEX.

Geburczyk F., Automatyzacja załatwiania spraw w administracji samorządowej a gwarancje procesowe jednostek. Uwagi de lege ferenda w kontekście ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO), „Samorząd Terytorialny” 2021, nr 5.

Grzelak A. (red.), Ustawa o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości. Komentarz, Warszawa 2019, Legalis.

Heinze M., Poszukiwanie nowych instrumentów ochrony praw człowieka przez Radę Europy, Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie i Unię Europejską, [w:] Jaskiernia J. (red.), Uniwersalny i regionalny wymiar ochrony praw człowieka. Nowe wyzwania – nowe rozwiązania, Warszawa 2014.

Hermstrüwer Y., Artificial Intelligence and Administrative Decisions Under Uncertainty, [w:] Rademacher T., Th. Wischmeyer Th. (red.), Regulating Artificial Intelligence, Springer 2020.

Jankowska M., Podmiotowość prawna sztucznej inteligencji?, [w:] A. Bielska-Brodziak (red.), O czym mówią prawnicy, mówiąc o podmiotowości, Katowice 2015.

Jasudowicz T., Test celowości w funkcjonowaniu mechanizmu limitacji korzystania z praw człowieka w systemie EKPC, „Polski Rocznik Praw Człowieka i Prawa Humanitarnego” 2012, nr 3.

Kalisz A., Prawa kolektywne na tle klasycznego ujęcia praw człowieka, [w:] Kalisz A. (red.), Prawa człowieka. Współczesne zjawiska, wyzwania, zagrożenia, tom I, Sosnowiec 2015.

Karpiuk M., Zadania i kompetencje zespolonej administracji rządowej w sferze bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. Aspekty materialne i formalne, Warszawa 2013.

Karpiuk M., Prokop K., Sobczyk P., Ograniczenie korzystania z wolności i praw człowieka i obywatela ze względu na bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny, Siedlce 2017.

Karpiuk M., Organisation of the National System of Cybersecurity: Selected Issuess, “Studia Iuridica Lublinensia” 2021, vol. 30(2), DOI: <http://dx.doi.org/10.17951/sil.2021.30.2.233-244>.

Kitler W., Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie, uwarunkowania, system, Warszawa 2011.

Konaszczuk W., Prawnomiędzynarodowe aspekty obrotu ropą naftową na świecie, Lublin 2017.

Kosińska A., Szczególny charakter praw kulturalnych i ich miejsce w Konstytucji RP – próba charakterystyki i kwalifikacji, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 2013, nr 3(15).

Kostrubiec J., Formy działania służb specjalnych, [w:] M. Bożek, M. Czuryk, M. Karpiuk, J. Kostrubiec, Służby specjalne w strukturze władz publicznych. Zagadnienia prawnoustrojowe, Warszawa 2014.

Kraśkiewicz M., Regionalne systemy ochrony praw człowieka: europejski, międzyamerykański, azjatycki, afrykański, [w:] J. Jaskiernia (red.), Uniwersalny i regionalny wymiar ochrony praw człowieka. Nowe wyzwania – nowe rozwiązania, tom I, Warszawa 2014.

Kusak M., Wiliński P., Ochrona danych osobowych w ściganiu przestępstw. Standardy krajowe i unijne, Warszawa 2020.

Leszczyński L., Liżewski B., Ochrona praw człowieka w Europie. Szkic zagadnień podstawowych, Lublin 2008.

Liżewski L., Europejski regionalny system ochrony praw człowieka a systemy interamerykański i afrykański – realizacja idei uniwersalizmu czy autonomia rozwiązań systemowych, „Studia Iuridica Lublinensia” 2016, vol. 25, no 3, DOI: <http://dx.doi.org/10.17951/sil.2016.25.3.543>.

Miłkowski M., Czynności operacyjno-rozpoznawcze a prawa i wolności jednostki, Warszawa 2020.

Łopatka A., Międzynarodowe prawo praw człowieka. Zarys, Warszawa 1998.

Michałowicz A., Stosowanie aplikacji mobilnych podczas pandemii COVID-19 z perspektywy ochrony danych osobowych, „Europejski Przegląd Sądowy” 2020, nr 6.

Mik C., Zbiorowe prawa człowieka. Analiza krytyczna koncepcji, Toruń 1992.

Niklas J., Problem dyskryminacji automatycznej – uwagi na tle ogólnego rozporządzenia o ochronie danych osobowych, „Europejski Przegląd Sądowy” 2019, nr 7.

Oleksiewicz I., Cyberbezpieczeństwo i sztuczna inteligencja w sektorze energetycznym UE, „Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego” 2020, vol. 14(1), DOI: <https://doi.org/10.34862/rbm.2020.1.13>.

Oręziak B., Prawa człowieka jako determinanta sztucznej inteligencji? Propozycja kryteriów i dyrektyw zastosowania sztucznej inteligencji do użytku praktycznego, [w:] L. Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji, Warszawa 2020.

Orzeszyna K., Godność człowieka jako źródło praw i wolności człowieka, [w:] S. Jasionek (red.), Mojemu Kościołowi wszystko! Księga Jubileuszowa ku czci Ks. Arcybiskupa Stanisława Nowaka Metropolity Częstochowskiego z okazji 25. rocznicy sakry biskupiej i posługi pasterskiej w Kościele częstochowskim, Częstochowa 2009.

Orzeszyna K., Skwarzyński M., Tabaszewski R., Prawo międzynarodowe praw człowieka, Warszawa 2020.

Otis R., Lorents P., Cyberspace: Definition and Implications, Cooperative Cyber Defence Centre of Excellence, Tallinn, Estonia, <https://dumitrudumbrava.files.wordpress.com/2012/01/cyberspace-definition-and-implications.pdf>.

Paśnik J., Wybrane aspekty ekonomicznych i normatywnych uwarunkowań zasad ustroju gospodarczego w Konstytucji RP z 1997 r., „Przegląd Prawa Publicznego” 2019, nr 9.

Piechowiak M., Pojęcie praw człowieka, [w:] L. Wiśniewski (red.), Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, Warszawa 1997.

Polański P., Zwalczanie bezprawnych treści oraz zapewnienie dostępności cyfrowej za pomocą algorytmów sztucznej inteligencji, [w:] L. Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji, Warszawa 2020.

Polok M., Bezpieczeństwo danych osobowych, Warszawa 2008.

Przegląd strategii rozwoju sztucznej inteligencji na świecie, Fundacja digitalpoland, Warszawa 2018, <https://www.digitalpoland.org/assets/publications/przegląd-strategii-rozwoju-sztucznej-inteligencji-na-swiecie/przeglad-strategii-rozwoju-ai-digitalpoland-report.pdf>.

Przyborowska-Klimczak A., Europejski system ochrony praw człowieka, „Roczniki Nauk Prawnych” 1991–1992, tom I–II.

Przybyszewski K., Uniwersalność praw człowieka pod ostrzałem krytyki, [w:] L. Koba, W. Wacławczyk (red.), Prawa człowieka. Wybrane zagadnienia i problemy, Warszawa 2009.

Rademacher T., Wischmeyer Th., Preface: Good Artificial Intelligence, [w:] Rademacher T., Wischmeyer Th. (red.), Regulating Artificial Intelligence, Springer 2020.

Sadowski P., Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich. Studium prawno-ustrojowe, Zamość 2013.

Safjan M., Prawo do prywatności i ochrona danych osobowych w społeczeństwie informatycznym, „Państwo i Prawo” 2002, nr 6.

Sienkiewicz P., Bezpieczeństwo cyberprzestrzeni, [w:] P. Sienkiewicz (red.), Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego, tom III, Warszawa 2012.

Sozański J., Prawa człowieka w Unii Europejskiej (po traktacie lizbońskim), Warszawa – Poznań 2010.

Symonides J., Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (po 60 latach od jej przyjęcia), „Państwo i Prawo” 2008, nr 12.

Świątkowski A.M., Algorytm administrowania pracą i ochrona danych osobowych pracowników zatrudnionych na platformach, „Przegląd Prawa Publicznego” 2021, nr 2.

Tabaszewski R., Agencja Praw Podstawowych jako zdecentralizowany organ Unii Europejskiej, [w:] R. Tabaszewski (red.), Człowiek – jego prawa i odpowiedzialność, Lublin 2013.

Taczkowska-Olszewska J., Zasady dotyczące przetwarzania danych osobowych, [w:] J. Taczkowska-Olszewska J., Nowikowska M., Prawo do informacji publicznej. Informacje niejawne. Ochrona danych osobowych, Warszawa 2019.

Tomaszewska M., Miejsce i znaczenie Europejskiej Karty Społecznej w systemie prawa Unii Europejskiej, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2019, nr 2.

Tomczyk E., Ochrona praw człowieka w Unii Europejskiej, „Krakowskie Studia Międzynarodowe” 2019, vol. XVI, nr 4, DOI: <https://doi.org/10.34697/2451-0610-ksm-2019-4-009>.

Walczuk K., Zasada suwerenności narodu, [w:] M. Bożek, M. Karpiuk, J. Kostrubiec, K. Walczuk, Zasady ustroju politycznego państwa, Poznań 2012.

Skwarzyński M., Sprzeciw sumienia w europejskim i krajowym systemie praw człowieka, „Przegląd Sejmowy” 2013, nr 6 (119).

Wieruszewski R., Rola i znaczenie Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej dla ochrony praw człowieka, „Przegląd Sejmowy” 2008, nr 2(85).

Wyrozumska A., Znaczenie prawne zmiany statusu Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej w traktacie lizbońskim oraz protokołu polsko-brytyjskiego, „Przegląd Sejmowy” 2008, nr 2(85).

Zalewski T., Definicja sztucznej inteligencji, [w:] L. Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji, Warszawa 2020.

Akty normatywne, opinie, raporty, stanowiska, wyroki:

Algorithms and Human Rights. Study on the human rights dimensions of automated data processing techniques and possible regulatory implications, prepared by the Committee of Experts on Internet Intermediaries (MSI-NET) Council of Europe, DGI(2017)12, March 2018, <https://rm.coe.int/algorithms-and-human-rights-en-rev/16807956b5>.

Biała księga w sprawie sztucznej inteligencji. Europejskie podejście do doskonałości i zaufania, Bruksela, 19 lutego 2020, COM(2020) 65 final, <https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/commission-white-paper-artificial-intelligence-feb2020_pl.pdf>.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/680 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych przez właściwe organy do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych i wykonywania kar, w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylająca decyzję ramową Rady 2008/977/WSiSW (Dz. Urz. UE L Nr 119 z 2016 r. ze zm.).

Europejska Karta Społeczna sporządzona w Turynie dnia 18 października 1961 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 z późn. zm.).

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, Dz.U. UE. C. z 2007 r. Nr 303 z późn. zm.).

Kaye D., Report on Artificial Intelligence technologies and implications for freedom of expression and the information environment, 29 sierpnia 2018, United Nations, Seventy-third session, Item 74 (b), A/73/348.

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Budowanie zaufania do sztucznej inteligencji ukierunkowanej na człowieka, Bruksela, 8 kwietnia 2019, COM (2019) 168 final, <https://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/1/2019/PL/COM-2019-168-F1-PL-MAIN-PART-1.PDF>.

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Sztuczna inteligencja dla Europy, Komisja Europejska, Bruksela, 25 kwietnia 2018, COM (2018) 237 final, <https://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/1/2018/PL/COM-2018-237-F1-PL-MAIN-PART-1.PDF>.

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Europejska strategia w zakresie danych, Bruksela, 19 lutego 2020, COM (2020) 66 final, <https://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/1/2020/PL/COM-2020-66-F1-PL-MAIN-PART-1.PDF>.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm.).

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.).

Konwencja Nr 108 Rady Europy sporządzona w Strasburgu dnia 28 stycznia 1981 r. o ochronie osób w związku z automatycznym przetwarzaniem danych osobowych (Dz.U. z 2003 r. Nr 3, poz. 25).

Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167).

Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r., Nr 38, poz. 169).

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów »Sztuczna inteligencja dla Europy«” (COM (2018) 237 final) (Dz.U. UE C. z 2018 r. Nr 440).

Polityka rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce na lata 2019–2027. Godna zaufania sztuczna inteligencja, autonomia i konkurencja, RP, Warszawa, 20 sierpnia 2019.

Powszechna deklaracja praw człowieka, Paryż 10 grudnia 1948 r., U.N. Doc. A/810 at. 71.

Recommendation CM/Rec(2010)13 of the Committee of Ministers to member states on the protection of individuals with regard to automatic processing of personal data in the context of profiling (Adopted by the Committee of Ministers on 23 November 2010 at the 1099th meeting of the Ministers’ Deputies), <https://rm.coe.int/16807096c3>..

Recommendation CM/Rec(2014)6 of the Committee of Ministers to member States on a Guide to human rights for Internet users (Adopted by the Committee of Ministers on 16 April 2014 at the 1197th meeting of the Ministers’ Deputies).

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz. Urz. UE L Nr 119 z 2016 r., s. 89 ze zm).

Stanowisko krajów Grupy Wyszehradzkiej na temat sztucznej inteligencji i maksymalizacji korzyści z niej płynących przed oficjalną publikacją komunikatu Komisji Europejskiej dotyczącego tej kwestii, 10 kwietnia 2018, <https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/stanowisko-grupy-wyszehradzkiej-dotyczace-sztucznej-inteligencji>.

Strategia Cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2017–2022, <https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/strategia-cyberbezpieczenstwa-rzeczypospolitej-polskiej-na-lata-2017-2022>.

Traktat o Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30 z późn. zm.).

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90 poz. 864/2 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 534).

Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 823).

Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 2156).

Ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 1781).

Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1369).

Ustawa z dnia 17 stycznia 2019 r. o fundacji Platforma Przemysłu Przyszłości (Dz.U. z 2019 r., poz. 229).

Ustawa z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości (Dz.U. z 2019 r., poz. 125 ze zm.).

Uzasadnienie do projektu ustawy o fundacji Platforma Przemysłu Przyszłości, druk nr 2960, 23 października 2018 r.

Wspólny Komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów Strategia bezpieczeństwa cybernetycznego Unii Europejskiej: otwarta, bezpieczna i chroniona cyberprzestrzeń, Bruksela, 7 lutego 2013, JOIN(2013) 1 final, <https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52013JC0001&from=en>.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 maja 1998 r., U 5/97, OTK 1998, nr 4, poz. 46.

Wytyczne w zakresie etyki dotyczące godnej zaufania sztucznej inteligencji, Grupa ekspertów wysokiego szczebla ds. sztucznej inteligencji, powołana przez Komisję Europejską w czerwcu 2018 r., Komisja Europejska, kwiecień 2019, <https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2014_2019/plmrep/COMMITTEES/JURI/DV/2019/11-06/Ethics-guidelines-AI_PL.pdf>.

Contents

1. Strona redakcyjna

2. 1. Wprowadzenie

3. 2. Pojęcie sztucznej inteligencji w ujęciu doktrynalnym i normatywnym

4. 3. Prawa i wolności człowieka a normatywny system ich ochrony

5. 4. Sztuczna inteligencja i jej ograniczenia w kontekście ochrony praw człowieka i podstawowych wolności

1. 4.1. Sztuczna inteligencja a klauzula limitacyjna bezpieczeństwa cybernetycznego w systemie praw człowieka

2. 4.2. Sztuczna inteligencja a prawo do ochrony prywatności i ochrony danych osobowych

3. 4.3. Sztuczna inteligencja a zakaz dyskryminacji

6. 5. Zakończenie

7. Bibliografia

1. Literatura:

2. Akty normatywne, opinie, raporty, stanowiska, wyroki:

Landmarks

1. Cover