PRAWO W DZIAŁANIU 62/4

Alina Prusinowska-Marek

Zamierzone i niezamierzone skutki wdrożenia projektu instytucjonalnego na przykładzie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej

Prawo w Działaniu 2025, tom 62

https://doi.org/10.32041/pwd.6204

Streszczenie

W powojennej Polsce w polityce społecznej wobec rodziny następowało stopniowe przechodzenie od działań publicznych w ramach systemu opieki społecznej, przez świadczenie pomocy społecznej, do systemu wspierania rodziny, który – zgodnie z założeniami reformatorów – zakłada daleko idące uspołecznienie stosowanych rozwiązań. Odejście od instytucjonalnych form pomocy rodzinom doświadczającym trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych i położenie większego nacisku na działania profilaktyczne (wspieranie rodziny) realizowane lokalnie oraz gruntowna rekonstrukcja systemu pieczy zastępczej (jako formy pomocy dziecku i rodzinie) wraz z założeniem o prymacie rodzinnych form pieczy nad instytucjonalnymi (zakładowymi) to główne kierunki zmiany porządku instytucjonalnego.

Artykuł prezentuje wyniki analizy instytucjonalnej pola organizacyjnego „wspieranie i pomoc rodzinie”, ukonstytuowanego przez ustawę o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zrekonstruowano w nich strukturę pola po 12 latach obowiązywania ustawy, a namysł nad aspektem funkcjonalnym dotyczył pogłębionej analizy ról społecznych sześciu aktorów zbiorowych (pracownika socjalnego, asystenta rodziny, rodzica zastępczego, koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej, sędziego rodzinnego i kuratora rodzinnego), działających w tym polu. Role zawodowe poszczególnych specjalistów scharakteryzowano według tego samego schematu, co pozwoliło ustalić hierarchię aktorów w analizowanym polu. Następnie zidentyfikowano, określone przez nowe reguły, interakcje pomiędzy aktorami, warunkowane przez status i realne pozycje aktorów w omawianym polu organizacyjnym, przypisane role, zadania i oczekiwania. Wymienione czynniki są zarazem źródłem napięć i trudności w spełnianiu oczekiwań społecznych związanych z rolą zawodową.

Wyniki analiz pokazują, że zmiana reguł nie przełożyła się na zmianę w działaniach społecznych w zakresie, jaki oczekiwał projektodawca – nie nastąpiło zasadnicze uspołecznienie systemu wsparcia dziecka i rodziny. Rozbieżność ta nie wynika z tego, że świat praktyki społecznej zakwestionował cele reformy, ale z deficytu działań publicznych towarzyszących zmianie reguł prawnych, w tym z braku umiejętności skutecznego reagowania na ujawniające się problemy wdrożeniowe. Dowodzi to, że regulacje prawne nie zmieniają rzeczywistości społecznej poprzez sam fakt ich wprowadzenia do porządku prawnego. Nośnikami zmiany nie są same regulacje, ale stosujący je ludzie.

1. Andrzejewski M., Ochrona praw dziecka w rodzinie dysfunkcyjnej, Kraków 2003.
2. Boudon R., Logika działania społecznego, Kraków 2009.
3. Chmielewski P., Ludzie i instytucje. Z historii nowego instytucjonalizmu, Warszawa 1995.
4. Czarkowska L., Nowy profesjonalizm. Kultura profesjonalna informatyków – antropologia organizacji, Warszawa 2010.
5. DiMaggio P.J., Powell W.W., Nowe spojrzenie na „żelazną klatkę”: instytucjonalny izomorfizm i racjonalność zbiorowa w polach organizacyjnych, [w:] Współczesne teorie socjologiczne, 1, red. A. Jasińska-Kania, L. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski, Warszawa 2006.
6. Durkheim E., Zasady metody socjologicznej, Warszawa 1969.
7. Firlit-Fesnak G., Rodziny polskie i polityka rodzinna: stan i kierunki przemian, [w:] Polityka społeczna, red. G. Firlit-Fesnak, M. Szylko-Skoczny, Warszawa 2007.
8. Goode W.J., Teoria napięcia w roli, [w:] Lektury, red. P. Sztompka, M. Kucia, Kraków 2007.
9. Grewiński M., Karwacki A., Strategia – istota, reguły i wyzwania implementacji ze środowiska biznesu do polityki społecznej, [w:] Strategie w polityce społecznej, red. M. Grewiński, A. Karwacki, Warszawa 2009.
10. Hrynkiewicz J., Odrzuceni, Warszawa 2006.
11. Krasiejko I., Rodzina z dziećmi. Rodzina dysfunkcyjna. Pedagogika. Praca socjalna. Terapia, Warszawa 2019.
12. Krasiejko I., Zawód asystenta rodziny w procesie profesjonalizacji, Toruń 2013.
13. Kwak A. [red.], Z opieki zastępczej w dorosłe życie: założenia a rzeczywistość, Warszawa 2006.
14. Merton R.K., Teoria socjologiczna i struktura społeczna, Warszawa 1982.
15. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Założenia projektu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej nad dzieckiem, Warszawa 2008.
16. North D.C., Efektywność gospodarcza w czasie, [w:] Współczesne teorie socjologiczne, 1, red. A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski, Warszawa 2006.
17. Pawlak M., Organizacyjna reakcja na nowe zjawisko. Szkoły i instytucje pomocowe wobec uchodźców w Polsce po 2004 r., Warszawa 2013.
18. Pawlak M., Srokowski Ł., Instytucje i organizacje. Przekraczanie paradygmatów w badaniach nad organizacjami, [w:] Pomiędzy i wewnątrz. Instytucje, organizacje i ich działania, red. M. Pawlak, Ł. Srokowski, Warszawa 2014.
19. Pieniążek A., Stefaniuk M., Socjologia prawa, Kraków 2000.
20. Podgórecki A., Socjologia prawa, Warszawa 1962.
21. Prusinowska-Marek A., Praktyka sądowa stosowania art. 100 § 2 k.r.o. w świetle badań, Prawo w Działaniu 2018, t. 34.
22. Prusinowska-Marek A., Praktyka sądowa w zakresie realizacji zasady tymczasowości pieczy zastępczej, Prawo w Działaniu 2019, t. 40, https://doi.org/10.32041/pwd.4002.
23. Prusinowska-Marek A., Skuteczność i celowość prowadzenia długoletnich nadzorów wykonywanych przez kuratorską służbę sądową w sprawach opiekuńczych, Prawo w Działaniu 2017, t. 29.
24. Prusinowska-Marek A., Uspołecznienie systemu wsparcia dziecka i rodziny. Od koncepcji do praktyki społecznej, praca doktorska, Uniwersytet Warszawski, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, Warszawa 2023.
25. Racław M., Zinstrumentalizowane rodzicielstwo. Rodziny zastępcze – między usługą a odruchem serca, Toruń 2017.
26. Racław-Markowska M. [red.], Pomoc dzieciom i rodzinie w środowisku lokalnym. Debata o nowym systemie, Warszawa 2005.
27. Racław-Markowska M., Legat S. [red.], Opieka zastępcza nad dzieckiem i młodzieżą – od form instytucjonalnych do rodzinnych, Warszawa 2004.
28. Rudnik M. [red.], Rodzina bliżej siebie. Czas przemian gdyńskiej pomocy społecznej i inwestycji w człowieka, Gdynia 2013.
29. Rymsza M., Jaka profesjonalizacja pracy socjalnej w Polsce i jaki rozwój służb społecznych?, Problemy Polityki Społecznej. Studia i dyskusje 2016, nr 35.
30. Rymsza M., Praca z rodziną w Polsce – od środowiskowych inicjatyw pozarządowych do publicznego systemu wsparcia, Trzeci Sektor 2012, numer specjalny 2013/2014.
31. Sadowski I., Współczesne spojrzenie na instytucje: ewolucja pojęć, problem modelu aktora i poziomy analizy instytucjonalnej, Przegląd Socjologiczny 2014, t. 63.
32. Stelmaszuk Z.W., Rola i zadania służb społecznych ds. pomocy dziecku i rodzinie. Perspektywa europejska, [w:] Pomoc dzieciom i rodzinie w środowisku lokalnym, red. M. Racław-Markowska, Warszawa 2005.
33. Szarfenberg R., Interwencja rodzinna i piecza zastępcza – pomiędzy mediami, polityką i dowodami, [w:] Pomoc społeczna wobec rodzin. Interdyscyplinarne rozważania o publicznej trosce o dziecko i rodzinę, red. D. Trawkowska, Toruń 2011.
34. Szmatka J., Małe struktury społeczne, Warszawa 2007.
35. Sztompka P., Socjologia, Kraków 2006.
36. WiseEuropa, Postępy deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej, Warszawa 2018.

A. Prusinowska-Marek, Zamierzone i niezamierzone skutki wdrożenia projektu instytucjonalnego na przykładzie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, Prawo w Działaniu 2025, t. 62, https://doi.org/10.32041/pwd.6204