PRAWO W DZIAŁANIU 62/6

Agnieszka Wojcieszak-John, Joanna Zajączkowska-Burtowy

Ustalenie płci małoletniego przebywającego w pieczy zastępczej

Prawo w Działaniu 2025, tom 62

https://doi.org/10.32041/pwd.6206

Streszczenie

W polskim systemie prawnym od lat toczy się debata na temat potrzeby uregulowania procedury ustalania płci, co ma istotne konsekwencje zarówno dla jednostek, jak i dla relacji rodzinnych. Mimo że obecnie brak jest jednoznacznych przepisów dotyczących tego zagadnienia, potrzeba ich stworzenia staje się coraz pilniejsza, szczególnie w odniesieniu do małoletnich osób, które nie identyfikują się ze swoją płcią biologiczną. Obowiązujące przepisy nie określają jednoznacznie kompetencji związanych z reprezentacją małoletnich w sprawach o ustalenie płci, co rodzi praktyczne problemy. Zauważyć należy, że relacje rodzinnoprawne nie zawsze umożliwiają dziecku wzrastanie w tzw. tradycyjnym modelu rodziny. Czasami rodzice nie są w stanie zapewnić właściwej pieczy i wychowania. To może doprowadzić do sytuacji, w której sąd opiekuńczy zmuszony będzie – w celu zagwarantowania ochrony dobra dziecka – do ingerencji w te relacje. W konsekwencji dojść może do ograniczenia władzy rodzicielskiej i umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Orzeczenie to stanowić może złożoną problematykę w zakresie decyzyjności dotyczącej sytuacji prawnej małoletniego, zwłaszcza jeśli chodzi o możliwość wszczęcia postępowania o ustalenie płci. W takim przypadku konieczne jest uwzględnienie zasady dobra dziecka oraz wypracowanie mechanizmów pozwalających na skuteczne jego reprezentowanie. Instytucja reprezentanta dziecka odgrywać tu może kluczową rolę, gdyż umożliwia prowadzenie postępowania dotyczącego małoletniego. W sytuacji gdy brak jest wsparcia ze strony rodziców lub opiekunów, to sąd z urzędu może ustanowić reprezentanta, co zapewnia ochronę interesów małoletniego. Dzięki instytucji reprezentanta dziecka, która poszerza jego kompetencje względem wcześniej ustanawianego kuratora małoletniego, możliwa staje się skuteczna reprezentacja dziecka w procesie. Niemniej obecna sytuacja prawna w dalszym ciągu wymaga bardziej kompleksowego uregulowania procedury ustalenia płci, aby uwzględniała zarówno autonomię jednostki, jak i interesy rodzinne oraz społeczne.

1. Adamczewska-Stachura M., Plich P., Pojęcie uzgodnienia płci przez pryzmat praw człowieka, [w:] Postępowanie w sprawach o ustalenie płci. Przewodnik dla sędziów i pełnomocników, red. A. Bodnar, Warszawa 2020.
2. Adamczewska-Stachura M., Plich P., Porady praktyczne i dobre praktyki, [w:] Postępowanie w sprawach o ustalenie płci. Przewodnik dla sędziów i pełnomocników, red. A. Bodnar, Warszawa 2020.
3. Andrzejewski M., [w:] System Prawa Prywatnego, t. 12, Prawo rodzinne i opiekuńcze, red. T. Smyczyński, Warszawa 2010.
4. Andrzejewski M., Ewolucja pieczy zastępczej przez pryzmat nowych regulacji prawnych, Teologia i Moralność 2012, t. 11.
5. Andrzejewski M., Gąsiorek P., Ławrynowicz P., Synoradzka M., Rodziny zastępcze – problematyka prawna, Toruń 2006.
6. Andrzejewski M., Ochrona praw dziecka w rodzinie dysfunkcyjnej (dziecko – rodzina – państwo), Zakamycze 2003.
7. Andrzejewski M., Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2004.
8. Andrzejewski M., Sytuacja prawna wychowanka pieczy zastępczej, [w:] Status osób małoletnich – piecza zastępcza, kontakty, przysposobienie, red. M. Andrzejewski, Warszawa 2020.
9. Arczewska M., Tymczasowość rodzinnych form pieczy zastępczej w świetle wyników badań empirycznych, Prawo w Działaniu 2021, t. 48, https://doi.org/10.32041/pwd.4802.
10. Balcer A., Współczesne modele alternatywne wobec rodziny tradycyjnej, [w:] Kiedy myślimy Rodzina…, red. M. Duda, K. Kutek-Sładek, Kraków 2016.
11. Bielska-Brodziak A., Boratyńska M., [w:] System Prawa Medycznego, t. 2, cz. 2, Regulacja prawna czynności medycznych, red. M. Boratyńska, P. Konieczniak, Warszawa 2019.
12. Błaszczak Ł., Charakter prawny powództwa o zmianę płci. Dylematy na gruncie prawa procesowego cywilnego, Wrocławskie Studia Erazmiańskie 2015, nr 9.
13. Bodio J., Interes prawny a interes publiczny prokuratora wytaczającego powództwo w trybie art. 7, 57 i 189 k.p.c., Palestra 2015, nr 1–2.
14. Bodio J., Uwagi o trybie postępowania o uzgodnienie płci, Gdańskie Studia Prawnicze 2023, nr 1.
15. Boratyńska M., Ustawa o uzgodnieniu płci a przygody transseksualistów w próżni legislacyjnej, Prawo i Medycyna 2015, nr 3.
16. Boratyńska M., Wolny wybór. Gwarancje i granice praw pacjenta do samodecydowania, Warszawa 2012.
17. Bosek L., Gwarancje godności ludzkiej i ich wpływ na polskie prawo cywilne, Warszawa 2012.
18. Burtowy M., Zajączkowska-Burtowy J., Tożsamość dziecka w pieczy zastępczej (po 30 latach od uchwalenia Konwencji o prawach dziecka), Prokuratura i Prawo 2020, nr 1.
19. Caban Ł., Urbańska M., [w:] Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Komentarz, red. M. Kopeć, Warszawa 2016.
20. Domański M., Podstawa oraz skutki umieszczenia dziecka w tzw. pieczy bieżącej, Warszawa 2023.
21. Dora M., Niezgodność płciowa w najnowszej klasyfikacji chorób ICD-11, Przegląd Psychologiczny 2022, t. 65, nr 2, https://doi.org/10.31648/przegldpsychologiczny.7750.
22. Filar , Glosa do uchwały składu 7 sędziów z 22 czerwca 1989 r., CZP 37/89, Państwo i Prawo 1990, z. 10.
23. Filar M., Prawne i społeczne aspekty transseksualizmu, Państwo i Prawo 1987, z. 7.
24. Gawlik A., Bielska-Brodziak A., Dzieci bez płci. Jak polski prawodawca rozwiązuje problemy osób interseksualnych. Część pierwsza, Prawo i Medycyna 2016, nr 2.
25. Gębuś D., Kreowane w mediach modele rodziny, Edukacja i Dialog 2001, nr 4.
26. Gromadzki C., Poczucie przynależności do danej płci jako kryterium przy zmianie oznaczenia płci w akcie urodzenia transseksualistów, Przegląd Sądowy 1997, nr 10.
27. Haberko J., Agaciak A., Współczesne wyzwania prawa rodzinnego w kontekście problemu zmiany płci, [w:] Prawo cywilne – stanowienie, wykładnia i stosowanie. Księga pamiątkowa dla uczczenia setnej rocznicy urodzin profesora Jerzego Ignatowicza, red. M. Nazar, Lublin 2015.
28. Haberko J., Dopuszczalność zmiany płci u osoby małoletniej, [w:] Bezpieczeństwo rodziny wobec współczesnych wyzwań, red. W. Lis, Lublin 2021.
29. Holewińska-Łapińska E., Sądowa zmiana płci. Analiza orzecznictwa z lat 1991–2008, [w:] Studia i analizy Sądu Najwyższego, t. 4, red. K. Ślebzak, Warszawa 2010.
30. Holewińska-Łapińska E., Ustanowienie opieki a orzeczenie o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej, Prawo w Działaniu 2008, t. 4.
31. Izdebska J., Dziecko w rodzinie u progu XXI wieku. Niepokoje i nadzieje, Białystok 2000.
32. Jagielski M., Pojęcie danych medycznych i zasady ich ochrony, [w:] Ochrona danych osobowych medycznych, red. Andres, E. Bielak-Jomaa, M. Jagielski, P. Kawczyński, M. Krasińska, P. Litwiński, A. Sieradzka, K. Wojsyk, Warszawa 2016.
33. Jakimiec D., Dysfunkcjonalność rodziny jako przedmiot postępowania wykonawczego w prawie rodzinnym i opiekuńczym, Warszawa 2016.
34. Janiszewska B., Zgoda na udzielenie świadczenia zdrowotnego. Ujęcie wewnątrzsystemowe, Warszawa 2013.
35. Jędrejek G., [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2017.
36. Kallalas P., Korekta płci nastolatków. „Potrzeba regulacji procesu”, https://zdrowie.trojmiasto.pl/Korekta-zmiana-plci-u-nastolatkow-w-Polsce-Potrzeba-regulacji-procesu-n175116.html.
37. Karczewska-Kamińska N., Przymus leczenia i inne interwencje medyczne bez zgody pacjenta, Warszawa 2018.
38. Karkulski J., Pyłko J., Wątpliwości konstytucyjne w zakresie sądowej procedury zmiany płci, Internetowy Przegląd Prawniczy TBSP UJ 2017, nr 2.
39. Klem A., Ocena funkcjonowania rodzin zastępczych, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze 1993, nr 3.
40. Kmieciak B., [w:] Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Komentarz, red. D. Karkowska, Warszawa 2021.
41. Kmieciak B., Zmiana płci u dzieci jako wyzwanie dla prawa i społeczeństwa, Family Forum 2016, nr 6.
42. Kuśmirek O., Sztandera F., Prawne aspekty zmiany płci – glosa do postanowienia Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 7 marca 2016 r., I ACa 1830/15, Medyczna Wokanda 2017, nr 9.
43. Leń P., Prawidłowa legislacja urzędowej zmiany płci w świetle rekomendacji europejskich oraz na tle najnowszych uregulowań w prawie obcym, Przegląd Prawa Medycznego 2020, nr 1.
44. Lipski J., Uwagi dotyczące poselskiego projektu ustawy o uzgodnieniu płci na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz poglądów doktryny, Zeszyty Prawnicze 2014, nr 3.
45. Łuczyński A., Dzieci w rodzinach zastępczych i dysfunkcjonalnych, Lublin 2008.
46. Łukasiewicz J.M., Prawne aspekty zmiany płci w wybranych państwach europejskich, Toruń 2022.
47. Łukasiewicz R., Dobro dziecka a interesy innych podmiotów w polskiej regulacji prawnej przysposobienia, Warszawa 2019.
48. Łuków P., Granice zgody: autonomia zasad i dobro pacjenta, Warszawa 2005.
49. Malczewska M., [w:] Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Komentarz, red. E. Zielińska, Warszawa 2022.
50. Marciniak J., Treść i sprawowanie opieki nad małoletnim, Warszawa 1975.
51. Matejek J., Rodzina zastępcza jako środowisko opiekuńczo-wychowawcze – wybrane aspekty społeczno-prawne, Polityka Społeczna 2019, nr 2.
52. Matejek J., Rodzinna piecza zastępcza nad dzieckiem – formy pomocy i wsparcia w codziennym funkcjonowaniu oraz w sytuacjach trudnych – kryzysowych, Kultura – Społeczeństwo – Edukacja 2022, t. 21, nr 1, https://doi.org/10.14746/kse.2022.21.5.
53. Michalik J., Kiedy ciało jest więzieniem, a państwo strażnikiem. Analiza procedury zmiany płci metrykalnej ze szczególnym uwzględnieniem kryterium ustalenia płci, Internetowy Przegląd Prawniczy TBSP UJ 2012, nr 2.
54. Michalska M., Przetwarzanie danych o stanie zdrowia bez zgody strony procesu a dochodzenie praw przed sądem – glosa – II Ca 879/3, Monitor Prawniczy 2014, nr 10.
55. Michalska M., Wojcieszak A., Stwierdzenie transpłciowości w przypadku osoby pozostającej w związku małżeńskim, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego. Seria Prawnicza 2017, nr 95.
56. Olejniczak A., Materialnoprawne przesłanki udzielenia rozwodu, Poznań 1980.
57. Osajda K., Transseksualizm w świetle prawa i praktyki sądów polskich, Przegląd Sądowy 2004, nr 5.
58. Pisuliński J., Glosa do uchwały składu 7 sędziów z 22 czerwca 1989 r., III CZP 37/89, Państwo i Prawo 1991, z. 6.
59. Rozental K., O zmianie płci metrykalnej de lege ferenda, Państwo i Prawo 1991, z. 10.
60. Rusak-Romanowska P., Bezpieczeństwo dzieci i ich prawo do ustalenia swojego pochodzenia w przypadku zmiany płci przez transseksualnego rodzica, Przegląd Prawno-Ekonomiczny 2022, nr 4.
61. Safjan M., Osamotnione dzieci. Rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka, Warszawa 1983.
62. Sakowski Ł., Zabiegi tranzycji płci u małoletnich powinny być zakazane, https://klubjagiellonski.pl/2023/02/10/zabiegi-tranzycji-plci-u-maloletnich-powinny-byc-zakazane/.
63. Sobolewski P., [w:] Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Komentarz, red. L. Bosek, Warszawa 2020.
64. Szeroczyńska M., Procedura zmiany płci metrykalnej transseksualistów a ochrona prawa do życia prywatnego w prawie polskim i zagranicznym, Studia Prawnicze 2009, z. 1−2.
65. Szwed M., Przymusowe umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym w świetle współczesnych standardów ochrony praw człowieka, Warszawa 2020.
66. Tarnowska-Konka B., Rodzina zastępcza jako alternatywna forma opieki, Kultura i Wychowanie 2012, nr 3.
67. Transpłciowe nastolatki w Polsce. Próba zrozumienia problemu, https://holistic.news/transplciowe-nastolatki-w-polsce-proba-zrozumienia-problemu/.
68. Urbanowicz K., Bętkowska M., Prawne aspekty zmiany płci – uwagi na gruncie prawa polskiego oraz wybranych krajów europejskich, Medyczna Wokanda 2018, nr 10.
69. Wiącek M. [red.], Postępowanie w sprawach o uzgodnienie płci. Poradnik, Warszawa 2024.
70. Wicherek P., [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. M. Fras, M. Habdas, LEX/el. 2023.
71. Wilk A., Prawne aspekty ograniczonej decyzyjności rodzica zastępczego wobec dziecka, Wychowanie w Rodzinie 2020, t. 23, nr 2.
72. Wnukiewicz-Kozłowska A., Autonomia jednostki w międzynarodowym prawie biomedycznym, Wrocław 2019.
73. Wojcieszak A., Autonomia pacjenta z zaburzeniami psychicznymi, Warszawa 2022.
74. Wojcieszak-John A., Płeć człowieka jako dobro osobiste, Consilium Iuridicum 2023, wydanie specjalne, https://doi.org/10.52097/ci.8494.
75. Wosik-Kawala D., Dziecko wychowywane w rodzinie zastępczej, Wychowanie w Rodzinie 2015, t. 11, nr 1.
76. Zajączkowska-Burtowy J., [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2021.
77. Żak M., Prawo do sądu jako element zasady dobrego rządzenia w świetle orzecznictwa z zakresu praw człowieka, Palestra 2020, nr 2.

A. Wojcieszak-John, J. Zajączkowska-Burtowy, Ustalenie płci małoletniego przebywającego w pieczy zastępczej, Prawo w Działaniu 2025, t. 62, https://doi.org/10.32041/pwd.6206