PRAWO W DZIAŁANIU 62/8

Witold Borysiak

Testament wojskowy de lege lata i de lege ferenda w prawie polskim na tle porównawczym

Prawo w Działaniu 2025, tom 62

https://doi.org/10.32041/pwd.6208

Streszczenie

W prawie polskim instytucja testamentu wojskowego uregulowana jest w rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej z 30.01.1965 r., wydanym na podstawie art. 954 Kodeksu cywilnego. Taki testament może być sporządzony wyłącznie w czasie mobilizacji lub wojny albo przebywania w niewoli przez żołnierzy Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej pełniących czynną służbę wojskową, pracowników cywilnych zatrudnionych w Siłach Zbrojnych RP oraz osoby cywilne towarzyszące Siłom Zbrojnym RP. Ze względu na wątpliwości konstytucyjne związane z tą regulacją, a także brak jej zastosowania w praktyce, w doktrynie postuluje się znaczącą jej modyfikację, a nawet usunięcie z Kodeksu cywilnego. Stąd też rządowe projekty nowelizacji Kodeksu cywilnego z 2023 r. i 2024 r. przewidywały przeniesienie regulacji testamentu wojskowego do Kodeksu cywilnego, zmianę przesłanek jego sporządzenia oraz rozszerzenie kręgu podmiotów, przed którymi może być on sporządzony. Za tym, że forma testamentu wojskowego nie jest zdezaktualizowana, mogą przemawiać argumenty wyprowadzane z prawa porównawczego. W ustawodawstwach większości z krajów członkowskich NATO obowiązują przepisy dopuszczające sporządzenie testamentu w szczególnej formie w sytuacji wojny lub innych działań zbrojnych. Przemawia to za pozostawieniem testamentu wojskowego w prawie polskim oraz jego kompleksowym uregulowaniem w Kodeksie cywilnym. Możliwość sporządzenia takiego testamentu powinna istnieć w przypadkach zaistnienia działań zbrojnych lub w sytuacjach do nich zbliżonych. Jego sporządzenie powinno być możliwe zarówno przed urzędnikiem wojskowym, jak i w formie ustnej przed świadkami. Rozszerzony powinien być natomiast krąg podmiotów mogących sporządzić taki testament wojskowy. Powinien on obejmować zarówno osoby wykonujące czynności bezpośrednio w Siłach Zbrojnych RP, jak i osoby cywilne zaangażowane w jakiś sposób w działania wojenne. Sytuacja wybuchu wojny lub zaistnienia innych działań zbrojnych ma bowiem na tyle wyjątkowy charakter, że w razie ich powstania należy umożliwić sporządzenie testamentu w ułatwionej formie nie tylko członkom sił zbrojnych, ale też innym osobom z nimi związanym.

1. Bandrowski W., Braki ustawodawcze w kwestii testamentów wojskowych, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1932, nr 3.
2. Bańczyk W., Wójcik S., Zoll F., [w:] System Prawa Prywatnego, t. 10, Prawo spadkowe, red. B. Kordasiewicz, Warszawa 2025.
3. Bartholomeyczik H., Erbrecht, München 1971.
4. Białogłowski W., Dybka R., Kilka słów o testamencie wojskowym, Zeszyty Cywilistyczne Lege Artis 2008, nr 1.
5. Borysiak W., Przyszłość testamentów szczególnych w prawie polskim na tle porównawczym, Warszawa 2021, https://iws.gov.pl/wp-content/uploads/2022/10/IWS_Borysiak-W._Przyszlosc-testamentow-szczegolnych-w-prawie-polskim-na-tle-porownawczym.pdf.
6. Borysiak W., Testament ustny de lege ferenda w świetle badań empirycznych i prawnoporównawczych, [w:] Testament w prawie polskim – wybrane problemy, red. E. Kabza, K. Krupa-Lipińska, Toruń 2018.
7. Borysiak W., Testamenty szczególne w formie ustnej w perspektywie porównawczej, Prawo w Działaniu 2016, t. 27.
8. Braun A., Testamentary Formalities in Italy, [w:] Comparative Succession Law, t. 1, Testamentary Formalities, red. K.G.C. Reid, M.J. de Waal, R. Zimmermann, Oxford 2011.
9. Budner P., Ewolucja testamentu wojskowego w prawie polskim, [w:] Testament w prawie polskim – wybrane problemy, red. E. Kabza, K. Krupa-Lipińska, Toruń 2018.
10. Dzienis P., Testament sądowy. Głos w dyskusji de lege ferenda, Państwo i Prawo 2023, nr 5.
11. Fonte E., [w:] Codice Civile, 1, Artt. 1–1702, red. P. Rescigno, Milano 2021.
12. Guinand J., Stettler M., Leuba A., Droit des successions (art. 457–640 CC), Genève–Zurich–Bâle 2005.
13. Haberko J., [w:] Kodeks cywilny, t. 3, Art. 627–1088, red. M. Gutowski, Warszawa 2022.
14. Hierneis O.M., Spanien, [w:] Internationales Erbrecht, red. M. Ferid, K. Firsching, H. Döner, R. Hausmann, München, publikacja wymiennokartkowa, stan na wrzesień 2011.
15. Hrušáková M., Westphalová L., Šínová R., Králíčková Z., Dobešová L., Czech Republic, [w:] International Encyclopaedia of Laws. Family and Succession Law, red. W. Pintens, Alphen aan den Rijn, styczeń 2024.
16. Jankowa K., Tomczyk N., Testament wojskowy, [w:] Testament w prawie polskim – wybrane problemy, red. E. Kabza, K. Krupa-Lipińska, Toruń 2018.
17. Jońca M., Forma i czas obowiązywania ‘testamentum in procinctu’ w prawie rzymskim, Prawo – Administracja – Kościół 2004, nr 4.
18. Jubault C., Droit civil. Les successions. Les libéralités, Paris 2010.
19. Kipp T., Coing H., Ein Lehrbuch, Tübingen 1990.
20. Kolkman W.D., Testamentary Formalities in the Netherlands, [w:] Comparative Succession Law, t. 1, Testamentary Formalities, red. K.G.C. Reid, M.J. de Waal, R. Zimmermann, Oxford 2011.
21. Kondek J.M., Wpływ sytuacji kryzysowych na stosunki cywilnoprawne, Warszawa 2021.
22. Koredczuk J., Testamenty wojskowe w II Rzeczypospolitej, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio G. Ius, 2023, t. 70, nr 3, http://doi.org/10.17951/g.2023.70.3.79-86.
23. Kralik W., [w:] Ehrenzweig System des österreichischen allgemeinen Privatrechts, t. 4, Das Erbrecht, Wien 1983.
24. Księżak P., Prawo spadkowe, Warszawa 2017.
25. Kucia B., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 6, Spadki (art. 922–1088), red. Habdas, M. Fras, Warszawa 2019.
26. Kucia B., Przesłanka „istnienia obawy rychłej śmierci spadkodawcy” – uwagi de lege lata i de lege ferenda, Rejent 2012, nr 12.
27. Kucia B., Testament elektroniczny – aktualne tendencje w wybranych systemach prawnych, [w:] Rozprawy z prawa prywatnego. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Wojciechowi Popiołkowi, red. M. Jagielska, E. Rott-Pietrzyk, M. Szpunar, Warszawa 2017.
28. Kunkel W., Honsell H., [w:] P. Jörs, W. Kunkel, L. Wenger (oprac. H. Honsell, T. Mayer-Maly, W. Selb), Römisches Recht, Berlin–Heidelberg–New York 1987.
29. Kuźmicka-Sulikowska J., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023.
30. Lange H., Kuchinke K., Ein Lehrbuch, München 2001.
31. Lapuente S.C., Testamentary Formalities in Spain, [w:] Comparative Succession Law, t. 1, Testamentary Formalities, red. K.G.C. Reid, M.J. de Waal, R. Zimmermann, Oxford 2011.
32. Longchamps de Bérier F., [w:] W. Dajczak, T. Giaro, F. Longchamps de Bérier, Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, Warszawa 2018.
33. Longchamps de Bérier F., Law of Succession. Roman Legal Framework and Comparative Law Perspective, Warszawa 2011.
34. Łapińska E., Postpandemiczna analiza przepisów prawnych regulujących testament ustny, [w:] Postpandemiczna rzeczywistość. Jak koronawirus zmienił świat?, red. K. Kuźmicz, K. Woźniak, K.K. Bach, Białystok 2023.
35. Maciejewska-Szałas M., Kodeks cywilny. Komentarz, red. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, Warszawa 2024.
36. Malaurie P., Brenner C., Les successions. Les libéralités, Paris 2014.
37. Marty G., Raynaud P., Droit civil. Les successions et les libéralités, Paris 1983.
38. Nemeth K., [w:] ABGB Praxiskommentar, t. 4, § 531–858 ABGB, AnerbG, Kärtner ErbhöfeG, Tiroler HöfeG, red. H. Schwimann, G. Kodek, Wien 2018.
39. Osajda K., [w:] Komentarze Prawa Prywatnego, t. 4a, Kodeks cywilny. Komentarz. Spadki, red. K. Osajda, Warszawa 2019.
40. Pabin A., Testament jako akt sformalizowany – uwagi w sprawie przyszłego kształtu regulacji dotyczących formy rozrządzeń testamentowych, Studia Prawnicze 2016, nr 1.
41. Pawłowska I., U progu zmian. Projekt wprowadzenia testamentu audiowizualnego do polskiego porządku prawnego, Studia Prawnoustrojowe 2024, nr 66, https://doi.org/10.31648/sp.10311.
42. Piwowarski A., Historyczne uregulowania dotyczące testamentów wojskowych przed wejściem w życie Rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 30 stycznia 1965 r. w sprawie testamentów wojskowych, Roczniki Nauk Prawnych 2011, nr 2.
43. Pogorzelec K., Testament ustny w świetle projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny w wersji z dnia 7 października 2022 roku, Ius et Administratio 2023, nr 2.
44. Pol K., O przyszłości testamentu ustnego, [w:] Europeizacja prawa spadkowego – aktualne tendencje, red. K.A. Dadańska, Szczecin 2016.
45. Ratowski K., Recenzja: J. Rudnicki, Testament żołnierski i testamenty wojskowe w europejskiej tradycji prawnej, Kraków 2015, Państwo i Prawo 2018, nr 8.
46. Reid K.G.C., de Waal M.J., Zimmermann R., Testamentary Formalities in Historical and Comparative Perspective, [w:] Comparative Succession Law, t. 1, Testamentary Formalities, red. K.G.C. Reid, M.J. de Waal, R. Zimmermann, Oxford 2011.
47. Rozum K.W., Testamenty szczególne pięćdziesiąt lat po ich wprowadzeniu – pytanie o konieczność rewizji norm, [w:] Testament w prawie polskim – wybrane problemy, red. E. Kabza, K. Krupa-Lipińska, Toruń 2018.
48. Rudnicki J., Rola formy testamentu. Uwagi na tle porównawczym, Forum Prawnicze 2013, nr 2.
49. Rudnicki J., Testament żołnierski i testamenty wojskowe w europejskiej tradycji prawnej, Kraków 2015.
50. Rüfner T., Testamentary Formalities in Roman Law, [w:] Comparative Succession Law, t. 1, Testamentary Formalities, red. K.G.C. Reid, M.J. de Waal, R. Zimmermann, Oxford 2011.
51. Rzewuski M., Testament sądowy – propozycja nowej formy rozrządzenia mortis causa, Rejent 2013, nr 10.
52. Schlüter W., Erbrecht, München 1986.
53. Skowrońska E., Forma testamentu w prawie polskim, Warszawa 1991.
54. Skowrońska-Bocian E., Testament w prawie polskim, Warszawa 2004.
55. Sójka T., Testamenty wojskowe, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1965, nr 1.
56. Świrgoń-Skok R., Wpływ nowych technologii na zagadnienie form testamentu w polskim prawie spadkowym, Zeszyty Prawnicze 2019, nr 1.
57. Terré F., Lequette Y., Gaudemet S., Droit civil. Les successions, les libéralités, Paris 2014.
58. Trabucchi A., Bullo L., [w:] Istituzioni di diritto civile, red. Trabucchi, Padova 2007.
59. Trzewik J., O formie testamentu na tle regulacji rozporządzenia eIDAS, Państwo i Prawo 2019, nr 10.
60. Trzewik J., Serafin T., In dubio pro milite? Regulacja prawna testamentów wojskowych na tle projektowanych zmian legislacyjnych, Prawo i Więź 2024, nr 1.
61. Turłukowski J., Sporządzenie testamentu w praktyce, Warszawa 2009.
62. Vascellari M., [w:] Commentario breve al codice civile, red. G. Cian, A. Trabucchi, Milano 2016.
63. Waszczuk J., Szczególne formy testamentu w prawie włoskim, Zeszyty Prawnicze 2007, nr 1.
64. Welser R., [w:] Kommentar zum Allgemeinen bürgerlichen Gesetzbuch, t. 1, § 1–1174 ABGB, red. P. Rummel, Wien 2000.
65. Wójcik S., O niektórych uregulowaniach w prawie spadkowym. Uwagi de lege ferenda, [w:] Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, red. L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar, Kraków 2005.
66. Załucki M., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2020.
67. Załucki M., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2024.
68. Załucki M., Forma testamentu w perspektywie rekodyfikacji polskiego prawa spadkowego. Czas na rewolucję?, Państwo i Prawo 2017, nr 3.
69. Załucki M., Potrzeba metamorfozy polskich przepisów o formie testamentu, Europejski Przegląd Prawa i Stosunków Międzynarodowych 2023, nr 1–2.
70. Zimmermann R., Testamentary Formalities in Germany, [w:] Comparative Succession Law, t. 1, Testamentary Formalities, red. K.G.C. Reid, M.J. de Waal, R. Zimmermann, Oxford 2011.
71. Zimmermann R., Testamentsformen: »Willkür« oder Ausdruck einer Rechtskultur?, Rabels Zeitschrift für ausländisches und internationales Privatrecht 2012, nr 3, https://doi.org/10.1628/003372512801786881.

W. Borysiak, Testament wojskowy de lege lata i de lege ferenda w prawie polskim na tle porównawczym, Prawo w Działaniu 2025, t. 62, https://doi.org/10.32041/pwd.6208