PRAWO W DZIAŁANIU 65/12

Dominik Wzorek,

Empiryczna zawartość pojęcia społecznej szkodliwości czynu i jego mierników

Prawo w Działaniu 2026, tom 65

https://doi.org/10.32041/pwd.6512

Streszczenie

Celem opracowania jest analiza sposobu oceny stopnia społecznej szkodliwości czynu w kontekście wymierzania kary, a w szczególności kary pozbawienia wolności. Jedną z dyrektyw sądowego wymiaru kary na gruncie art. 53 § 1 Kodeksu karnego jest właśnie współmierność kary do stopnia społecznej szkodliwości czynu. Aby jednak ustalić współmierność kary, należy w jakiś sposób ocenić ten stopień społecznej szkodliwości czynu.

Wcześniejsze analizy poświęcone społecznej szkodliwości czynu (czy społecznego niebezpieczeństwa czynu – wedle terminologii Kodeksu karnego z 1969 r.) obejmowały rozważania teoretyczne i empiryczne dotyczące tego, jakie czynniki wpływają na jej stopień (podmiotowe, przedmiotowe czy oba ich rodzaje), oraz to, w jaki sposób przy wymiarze kary uwzględniana jest dyrektywa sprawiedliwościowa, ewentualnie w jaki sposób oceniana jest znikomość stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynu na potrzeby umorzenia postępowania (art. 49 Kodeksu postępowania karnego z 1928 r.). Ustawodawca w k.k. z 1997 r., przecinając istniejące dotychczas spory doktrynalne, przesądził, jakie elementy mają rzutować na ocenę stopnia społecznej szkodliwości czynu (art. 115 § 2 k.k.), i opowiedział się jednoznacznie za kompleksową koncepcją (podmiotowo-przedmiotową) społecznej szkodliwości czynu. Brak jest jednak aktualnych badań dotyczących tego, jakie okoliczności są w rzeczywistości uwzględniane przez sędziów przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu i jaką rolę przy wymierzaniu kary, w tym wymierzaniu kary pozbawienia wolności, odgrywa dyrektywa sprawiedliwościowa.

W tekście zaprezentowano wyniki analizy treści (ilościowej i jakościowej) 140 pisemnych uzasadnień wyroków sądowych zapadłych w 2019 r. w wybranych sądach w Polsce za cztery przestępstwa, tj. z art. 156 § 1 lub 3 k.k., art. 158 § 1 k.k., art. 278 § 1 k.k. oraz art. 286 § 1 k.k. (po 35 uzasadnień za każde z tych przestępstw).

Bibliografia

1. Andrejew I., Podstawowe pojęcia nauki o przestępstwie, Warszawa 1988.
2. Andrejew I., Społeczne niebezpieczeństwo, znamiona przestępstwa, wina – jako problemy kodyfikacyjne, Nowe Prawo 1955, nr 7–8.
3. Bafia J., Pawela S., Z problematyki art. 49 k.p.k., Państwo i Prawo 1957, nr 9.
4. Bereżnicki M., Umorzenie postępowania w trybie art. 49 k.p.k. w praktyce prokuratorskiej i sądowej w województwie katowickim w latach 1960–1966, Nowe Prawo 1968, nr 6.
5. Bojarski J., Górniok O., [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. M. Filar, Warszawa 2016.
6. Bojarski T., [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. T. Bojarski, Warszawa 2016.
7. Buchała K., Dyrektywy sądowego wymiaru kary, Warszawa 1964.
8. Buchała K., Prawo karne materialne, Warszawa 1980.
9. Buchała K., Społeczne niebezpieczeństwo czynu jako dyrektywa sądowego wymiaru kary, Krakowskie Studia Prawnicze 1970, nr 3.
10. Budyn-Kulik M., Kulik M., Społeczna szkodliwość czynu jako klauzula generalna w prawie karnym, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio G 2016, nr 2.
11. Ciepły F., Sprawiedliwościowa racjonalizacja wymiaru kary kryminalnej wobec współczesnych tendencji polityki karnej w Polsce, Lublin 2017.
12. Cieślak M., Wytyczne Sądu Najwyższego w sprawie wymiaru kary a problem społecznego niebezpieczeństwa (w związku z głosem sędziego Szerera), Palestra 1958, nr 7–8.
13. Derlatka M., Społeczna szkodliwość czynu a definicja przestępstwa, Prokuratura i Prawo 2006, nr 6.
14. Derlatka M., Wartość szkody jako wyznacznik społecznej szkodliwości czynu – uwagi na marginesie wyroku Sądu Najwyższego z 22 października 2013 r., V KK 233/19, Palestra 2014, nr 7–8.
15. Gardocki L., Prawo karne, Warszawa 1998.
16. Gądzik Z., [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Warszawa 2021.
17. Giezek J., [w:] Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2021.
18. Giezek J., Wysoki stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu jako okoliczność obciążająca przy wymiarze kary, Nowe Prawo 1985, nr 2.
19. Górniok O., Znikome społeczne niebezpieczeństwo czynu jako podstawa stosowania art. 49 KPK, Wrocław 1968.
20. Hammersley M., Atkinson P., Metody badań terenowych, Poznań 2001.
21. Hofmański P., Paprzycki L.K., Sakowicz A., [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. M. Filar, Warszawa 2016.
22. Ifkiewicz K., Znikomość społecznego niebezpieczeństwa czynu w sprawach z oskarżenia prywatnego w świetle badań aktowych, Państwo i Prawo 1966, nr 12.
23. Jakubowska-Hara J., Podstawowe dyrektywy wymiaru kary (w świetle dyskusji wokół art. 50 k.k.), Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1989, nr 4.
24. Janiszewski B., Ogólne zasady sądowego wymiaru kary w nowym kodeksie karnym, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych 1999, nr 2.
25. Kaczmarek T., Dobro prawne i społeczna szkodliwość czynu, [w:] System Prawa Karnego, t. 3, Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności, red. R. Dębski, Warszawa 2013.
26. Kaczmarek T., Materialna istota przestępstwa i jego ustawowe znamiona, Wrocław 1968.
27. Kaczmarek T., Ogólne dyrektywy sądowego wymiaru kary jako problem kodyfikacyjny, [w:] System Prawa Karnego, t. 5, Nauka o karze. Sądowy wymiar kary, red. T. Kaczmarek, Warszawa 2015.
28. Klimczak J., Marczewski M., Ostaszewski P., Sidor P., Włodarczyk-Madejska J., Geografia karania. Obraz statystyczny spójności stosowania sankcji karnych, Warszawa 2020.
29. Kochanowski J., Przeciwko pośpiesznej kodyfikacji karnej, Palestra 1990, nr 8–9.
30. Konarska-Wrzosek V., [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. R.A. Stefański, Warszawa 2023.
31. Konarska-Wrzosek V., Dyrektywy wyboru kary w polskim ustawodawstwie karnym, Toruń 2002.
32. Królikowski M., Żółtek S., [w:] Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz do artykułów 1–116, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, Warszawa 2021.
33. Krukowski A., Społeczna treść przestępstwa. Studium z zakresu polityki kryminalnej, Warszawa 1973.
34. Krukowski A., „Znikome niebezpieczeństwo społeczne czynu” na tle problematyki materialnej (społecznej) treści przestępstwa w k.k. z 1969 r., Palestra 1970, nr 2.
35. Majewski J., [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. J. Majewski, Warszawa 2024.
36. Majewski J., Kardas P., O dwóch znaczeniach winy w prawie karnym, Państwo i Prawo 1993, nr 10.
37. Majewski J., Materialny element przestępstwa w projekcie kodeksu karnego, Przegląd Sądowy 1996, nr 6.
38. Małecki M., Niezmieniony Kodeks karny. Niekonstytucyjność vacatio legis nowelizacji Kodeksu karnego z 7 lipca 2022 r. i jej konsekwencje prawne, Kraków 2023.
39. Marek A., Stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu jako podstawa umorzenia postępowania karnego, Toruń 1970.
40. Marek A., W sprawie społecznego niebezpieczeństwa czynu, Nowe Prawo 1966, nr 2.
41. Mielcarek K., Znikoma społeczna szkodliwość czynu w praktyce prokuratorskiej i sądowej, Prawo w Działaniu 2008, t. 5.
42. Moszczyński W., Stawryłło H., Praktyka prokuratorów w zakresie stosowania przepisów art. 26–28 k.k. (wyniki badań), Warszawa 1970.
43. Mozgawa M., Budyn-Kulik M., Kozłowska-Kalisz P., Kulik M., [w:] Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, red. M. Mozgawa, Warszawa 2024.
44. Oczkowski T., [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2023.
45. Plebanek E., Materialne określenie przestępstwa, Warszawa 2009.
46. Sienkiewicz Z., Społeczne niebezpieczeństwo czynu jako dyrektywa sądowego wymiaru kary (na tle teorii i praktyki sądowej), Wrocław 1977.
47. Sieracki W., Okoliczności wpływające na wymiar kary w świetle wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie prawidłowego stosowania środków karnych przez sądy wojskowe, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1978, nr 2.
48. Silverman D., Interpretacja danych jakościowych. Metody analizy rozmowy, tekstu i interakcji, Warszawa 2012.
49. Skowroński K., Ogólne dyrektywy sądowego wymiaru kary w kodeksie karnym z 1997 r., Palestra 2003, nr 7–8.
50. Staczyńska A., Umorzenie postępowania ze względu na znikome niebezpieczeństwo społeczne czynu w praktyce sądowej, Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego 1975, nr 2.
51. Szczepaniec M., Wybór optymalnej kary w świetle sądowych dyrektyw wymiaru kary, Prokuratura i Prawo 2014, nr 3.
52. Tylman J., Zasada legalizmu w procesie karnym, Warszawa 1965.
53. Warylewski J., Społeczna szkodliwość czynu w nowym kodeksie karnym – próba określenia, Przegląd Sądowy 1998, nr 7–8.
54. Wolter W., Buchała K., Mioduski K., Wróblewski F., Materialne pojęcie przestępstwa i jego konsekwencje w prawie karnym, [w:] Problemy nowego prawa karnego. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej przez Komitet Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk w dniach 4–6 maja 1970 roku w Warszawie, red. I. Andrejew, L. Falandysz, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1973.
55. Wolter W., Buchała K., Wykład prawa karnego na podstawie kodeksu karnego z 1969 r., cz. 1, Część ogólna, z. 2, Nauka o karze, Kraków 1972.
56. Wolter W., O stopniowaniu społecznego niebezpieczeństwa czynu karalnego, Krakowskie Studia Prawnicze 1970, nr 3.
57. Wróbel W., [w:] Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, cz. 2, Komentarz do art. 53–116, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2016.
58. Wróbel W., Zoll A., Polskie prawo karne. Część ogólna, Kraków 2014.
59. Wyrembak J., Ogólna definicja przestępstwa a opis jego materialnej treści, Państwo i Prawo 1993, nr 4.
60. Zając D., Stopień społecznej szkodliwości czynu jako okoliczność rzutująca na wymiar kary, Państwo i Prawo 2017, nr 11.
61. Zawłocki R., Pojęcie i funkcje społecznej szkodliwości czynu w prawie karnym, Warszawa 2007.
62. Zgoliński I., [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2023.
63. Zientek J., Karygodność i wina jako przesłanki odpowiedzialności w nowym kodeksie karnym, Prokuratura i Prawo 1998, nr 6.
64. Zientek J., Rola stopnia społecznej szkodliwości czynu w nowym kodeksie karnym, Prokuratura i Prawo 1998, nr 9.
65. Zoll A., 49 k.p.k. na tle ustawy o przekazaniu niektórych drobnych przestępstw jako wykroczeń do orzecznictwa karno-administracyjnego, Palestra 1967, nr 6.
66. Zoll A., Stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu jako dyrektywa wymiaru kary, Nowe Prawo 1969, nr 6.
67. Zoll A., Założenia polityki karnej w projekcie kodeksu karnego, Państwo i Prawo 1994, nr 5.
68. Żółtek S., Pojęcie społecznej szkodliwości czynu, [w:] Studia i Analizy Sądu Najwyższego. Przegląd Orzecznictwa za rok 2017, red. J. Kosonoga, Warszawa 2018.

Jak cytować?

D. Wzorek, Empiryczna zawartość pojęcia społecznej szkodliwości czynu i jego mierników, Prawo w Działaniu 2026, t. 65, https://doi.org/10.32041/pwd.6512