24 kwietnia 2026 roku Warszawa stała się miejscem debaty poświęconej przyszłości polubownych metod rozwiązywania sporów. Międzynarodowa konferencja pt. „The Role of Judges in Amicable Dispute Resolution in Europe: Judicial Mediation and Judicial Conciliation in Comparative Perspective” zgromadziła sędziów, przedstawicieli środowiska naukowego oraz praktyków mediacji z wielu państw Europy. Wydarzenie zostało zorganizowane przez GEMME Europe, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości oraz Sąd Okręgowy w Warszawie.

Konferencję otworzyli przedstawiciele organizatorów, podkreślając znaczenie mediacji i koncyliacji sądowej jako istotnych elementów nowoczesnego, sprawnego i dostępnego wymiaru sprawiedliwości.

Prezes Europejskiego Stowarzyszenia Sędziów na Rzecz Mediacji GEMME Europe, sędzia francuskiego Sądu Kasacyjnego Frédérique Agostini, wskazała w swoim wystąpieniu, że zbiorową odpowiedzialnością jest stworzenie mediacji jako trwałej i wiarygodnej siły współczesnego sądownictwa. Dodała, że pomimo różnic europejskich systemów prawnych, wszystkich powinno łączyć dążenie do polubownego rozwiązywania sporów opartego na zaufaniu i wolności stron.

Sędzia Monika Włodarczyk, wiceprezes stowarzyszenia GEMME EUROPE oraz prezes GEMME Polska, zaakcentowała m.in. 10-lecie utworzenia polskiej sekcji GEMME.

– Dziesięć lat temu, gdy powstawało GEMME Polska, idea mediacji i koncyliacji sądowej w naszym kraju dopiero się rozwijała. Teraz wyraźnie widzimy postęp, ale i wyzwania, które wciąż przed nami stoją. Dlatego takie spotkania mają znaczenie – inspirują, łączą i pomagają przekuwać idee w praktykę – mówiła podczas otwarcia konferencji sędzia Włodarczyk.

Wiceminister Sprawiedliwości Dariusz Mazur zwrócił uwagę, że rozwój metod polubownego rozwiązywania sporów jest jednym z kluczowych kierunków reformy wymiaru sprawiedliwości. Podkreślił, iż mediacja nie powinna być postrzegana jako alternatywa wobec sądu, lecz jako integralny element systemu ochrony prawnej obywateli. Jak zaznaczył, skuteczny wymiar sprawiedliwości to taki, który potrafi nie tylko wydawać rozstrzygnięcia, lecz także pomagać obywatelom w szybkim i trwałym zakończeniu sporu.

Minister przypomniał, że w rankingach Justice Scoreboard prowadzonych przez Komisję Europejską Polska należy do liderów w promowaniu wiedzy o alternatywnych metodach rozwiązywania sporów.

Profesor Piotr Rylski, dyrektor Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, przypomniał, że Instytut jest jedną z nielicznych instytucji w Europie prowadzących szeroko zakrojone badania praktyki sądowej przez analizę akt sądowych. Mediacja jest natomiast jednym z obszarów, które wielokrotnie były analizowane w badaniach IWS. Także w ujęciu międzynarodowym. W wystąpieniu wprowadzającym przedstawił też prawne aspekty mediacji sędziowskiej i koncyliacji na gruncie polskiego kodeksu postępowania cywilnego.

W części inauguracyjnej mówiono także o działaniach podejmowanych w ramach rozwoju polubownych metod rozwiązywania sporów w Polsce. Szczególną uwagę zwrócono na program pilotażowy realizowany w Sądzie Okręgowym w Warszawie, którego inicjatorem jest wiceprezes ds. cywilnych tego sądu Rafał Wagner.  Dzięki zaangażowaniu sędziów zrzeszonych w GEMME, testuje się model, w którym sędziowie prowadzą koncyliacje w sprawach, których sami nie rozstrzygają. Wskazano, że wyniki tych praktyk powinny stać się impulsem do szerokiej debaty ustawodawczej nad przyjęciem bardziej racjonalnych i elastycznych rozwiązań procesowych.

Wykład inauguracyjny

Istotnym punktem programu był wykład inauguracyjny prof. Michal Alberstein z Izraela. Prelegentka mówiła o zmieniającej się roli sędziego w czasach coraz częstszego korzystania z ugód i porozumień procesowych. Jak zaznaczyła w swoim wystąpieniu profesor, “vanishing trial” (znikający proces) to przejście od sztywnego stosowania procedur do świadomego zarządzania konfliktem. Prawo staje się bardziej efektywne i bliższe potrzebom stron dzięki sprawiedliwości ugodowej.

Mediacja i koncyliacja w krajach europejskich

Pierwszy z paneli eksperckich poświęcono porównaniu modeli mediacji i koncyliacji funkcjonujących w różnych państwach Europy. Choć przyjęte rozwiązania instytucjonalne różnią się między sobą, wspólnym celem pozostaje odciążenie sądów, skrócenie czasu trwania sporów oraz stworzenie stronom realnej możliwości samodzielnego wypracowania satysfakcjonującego rozwiązania konfliktu.

Litwa: Jednym z kluczowych założeń modelu przyjętego na Litwie jest rygorystyczne oddzielenie roli mediatora i sędziego orzekającego. Efekty rozwijanego blisko 20 lat systemu pokazują, że skuteczność mediacji jest tam na poziomie 53%. Jak wskazała Dalia Vasariene – od 2020 r. na Litwie w niektórych sporach rodzinnych obowiązuje mediacja obligatoryjna. Prelegentka zaznaczyła jednak, że obligatoryjność ta polega jedynie na podjęciu próby rozmów, a nie obowiązku zawarcia porozumienia.

Estonia: Omówiony przez Kai Harmand model estoński pokazuje, że sędzia na każdym etapie postępowania ma aktywnie dążyć do ugodowego rozstrzygnięcia. W sprawach konsumenckich 77% postępowań kończy się bez wydania wyroku.

Niemcy: Monika Rhein zaprezentowała stosowany w Niemczech model sędziego polubownego (Güterichter), akcentując jego trudną rolę – jako rozstrzygającego, a jednocześnie skupionego na emocjach i potrzebach stron aktywnego słuchacza. Dane wskazują, że skuteczność w sprawach rodzinnych i spadkowych jest na poziomie blisko 60% spraw bez wyroku.

Belgia: Caroline Verbruggen omówiła model, w którym kładzie się duży nacisk na specjalistyczne szkolenia sędziów z zakresu umiejętności miękkich. Sędzia pomaga stronom w doborze odpowiednich dla nich rozwiązań, dbając o potrzeby oraz satysfakcję stron, a nie o szybkość wydania wyroku.

Mediacja w sprawach własności intelektualnej

Ważnym elementem konferencji było także wystąpienie Svena Sturmanna, prezesa Izb Odwoławczych Urzędu Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO), który omówił korzyści płynące z dobrowolnej i poufnej mediacji w EUIPO.

Zaznaczył, że od lipca 2025 r. proces mediacji został usprawniony poprzez dokładne określenie ram czasowych (mediacja trwa 3 miesiące) co ułatwia stronom dojście do szybkiego zawarcia ugody. Prelegent wskazał, że w sporach gospodarczych i technologicznych alternatywne metody rozwiązywania konfliktów okazują się szczególnie skuteczne.

Praktyka

W drugiej części wydarzenia sędziowie z Europy zaprezentowali swoje doświadczenia i podejście do koncyliacji i mediacji sądowej. W panelu moderowanym przez Srdana Simaca z Chorwacji przedstawiono różne perspektywy: francuską, angielską, szwajcarską, grecką oraz holenderską.

Praktyczne doświadczenia dotyczące aktywnej roli sędziego w kierowaniu stron do mediacji, omówienie standardów współpracy pomiędzy sądami i mediatorami pokazały, że wymiana dobrych praktyk i międzynarodowa współpraca są niezbędne do dalszego rozwoju. Prelegenci oraz uczestnicy dyskusji zgodnie podkreślali, że rozwój mediacji i koncyliacji sądowej stanowi jeden z najważniejszych kierunków zmian europejskiego wymiaru sprawiedliwości.

***

Europejskie Stowarzyszenie Sędziów na Rzecz Mediacji GEMME Europe zostało założone w 2003 roku w Paryżu przez francuską sędzię Sądu Apelacyjnego w Grenoble – Beatrice Brenneur. Organizacja zrzesza sędziów, którzy wspierają ideę rozwiązywania konfliktów w sposób szybki, efektywny i nastawiony na porozumienie stron. Polska sekcja stowarzyszenia, powołana w 2016 roku przez sędzię Monikę Włodarczyk, obchodzi w tym roku jubileusz 10-lecia działalności. Celem stowarzyszenia jest promowanie podejścia do wymiaru sprawiedliwości, które kładzie nacisk na dialog, zrozumienie potrzeb stron oraz trwałe zakończenie sporów – przy jednoczesnym ograniczeniu kosztów i czasu postępowania.