PRAWO W DZIAŁANIU 62/5

Jacek Sobczak, Ksenia Kakareko

Uprowadzenie dziecka za granicę. Regulacje w powszechnym (uniwersalnym) międzynarodowym prawie publicznym oraz prawie Unii Europejskiej

Prawo w Działaniu 2025, tom 62

https://doi.org/10.32041/pwd.6205

Streszczenie

Uprowadzenie dzieci za granicę przez jednego z rodziców jest zjawiskiem stosunkowo częstym i – praktycznie rzecz biorąc – globalnym. Wiążę się ono z zauważaną mobilnością mieszkańców różnych państw, przemieszczających się w poszukiwaniu pracy, lepszych warunków życia, z racji podejmowania nauki w szkołach średnich i wyższych. Dotkliwość tego rodzaju zdarzeń dla drugiego z rodziców oraz przede wszystkim dla dziecka nie podlega dyskusji, szczególnie kiedy łączy się to ze zmianą miejsca pobytu dziecka i znalezieniem się przez nie w granicach innego państwa. Zarówno w powszechnym (uniwersalnym) międzynarodowym prawie publicznym, jak i w prawie Unii Europejskiej podjęto próby przeciwdziałania temu zjawisku, stwarzając akty normatywne, mające gwarantować podejmowane przez organy państwa niezwłoczne działania w celu powrotu uprowadzonego dziecka.

W powszechnym (uniwersalnym) międzynarodowym prawie publicznym rolę taką pełni w pierwszym rzędzie konwencja haska z 1980 r., dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, którą wspiera konwencja haska z 1996 r. o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci, a także Europejska konwencja o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń dotyczących pieczy nad dzieckiem oraz o przywracaniu pieczy nad dzieckiem z 1980 r. W obszarze prawa UE uprowadzenie dziecka za granicę przez jednego z rodziców było przedmiotem czterech aktów normatywnych, z których trzy to kolejno zastępujące się rozporządzenia.

W artykule przeanalizowano treść wspomnianych aktów normatywnych, ukazując ich wzajemne zależności oraz kolizje. Zaakcentowano problemy dotyczące wykonalności orzeczeń, środków zabezpieczających, pieczy nad dzieckiem, a także zagadnienia, jakie wiążą się z potrzebą zagwarantowania dobra dziecka, szybkości postępowania. Poruszono również kwestie mediacji oraz wreszcie – w odniesieniu do niektórych państw – dopuszczalności kasacji podmiotu szczególnego.

1. Białecki M., Mediacja w sprawach o wydanie dziecka na podstawie konwencji haskiej z 25.10.1980 r. dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę – uwagi na tle obowiązujących przepisów i proponowanych zmian w zakresie wprowadzenia instytucji organizacji postępowania, [w:] Postępowanie cywilne – wprowadzone i projektowane zmiany 2019, red. G. Jędrejek, S. Kotas, F. Manikowski, Warszawa 2019.
2. Białecki M., Postępowanie mediacyjne w ramach konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę – zagadnienia praktyczne mediacji transgranicznej, [w:] Ius est a iustitia appellatum. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Tadeuszowi Wiśniewskiemu, red. T. Ereciński, J. Gudowski, M. Pazdan, Warszawa 2017.
3. Białecki M., Przebieg postępowania w sprawach o wydanie dziecka w trybie konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę sporządzonej w Hadze 25.10.1980 r. przed sądem I instancji – zagadnienia wybrane, Prawo w Działaniu 2021, t. 46, https://doi.org/10.32041/pwd.4606.
4. Białecki M., Wykorzystanie mediacji online w ramach postępowania prowadzonego w trybie konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę sporządzonej w Hadze dnia 25 października 1980 r., [w:] Postępowanie cywilne w dobie przemian, red. I. Gil, Warszawa 2017.
5. Bodio J., Status dziecka jako uczestnika postępowania nieprocesowego, Warszawa 2019.
6. Cała-Wacinkiewicz E., Szwed A., Prawa dzieci do wyrażania własnych poglądów a prawa rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami – uwarunkowania prawnomiędzynarodowe, Studia Prawnicze KUL 2022, nr 1.
7. Ciszewski J., Europejskie prawo małżeńskie i dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej. Komentarz, Warszawa 2004.
8. Ciszewski J., Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka, „Przegląd Sądowy” 1994, nr 2.
9. Gardziel K.M., Prawo dziecka do wyrażania własnych poglądów, Przegląd Sądowy 2022, nr 7–8.
10. Gluza P., Kołakowska-Halbersztadt Z., Tański M., Dziecko w rozstaniu rodziców, Warszawa 2013.
11. Gołaczyński J., [w:] Jurysdykcja, uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę. Komentarz do rozporządzenia rady UE 2019/1111, red. J. Gołaczyński, Warszawa 2022.
12. Gołaczyński J., Jurysdykcja krajowa oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich i dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej (Bruksela II bis), [w:] Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych w Unii Europejskiej, Warszawa 2007.
13. Gołaczyński J., Zalisko M., Przesłanki odmowy uznania orzeczenia w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej w rozporządzeniu nr 2019/1111, Polski Proces Cywilny 2022, nr 4.
14. Górski M., Wykładnia Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę w świetle art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (prawo do poszanowania życia rodzinnego). Glosa do wyroku ETPC z dnia 1 marca 2016 r., 30813/14, LEX/el. 2016.
15. Janowski B., Uznawanie orzeczeń zagranicznych w sprawach małżeńskich i pieczy nad dzieckiem w Unii Europejskiej, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2002, z. 4.
16. Kuziak L., Konwencja haska dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę i postępowanie w sprawach o powrót dziecka w Polsce, Rodzina i Prawo 2007, nr 5.
17. Pawliczak J., Skarga kasacyjna w sprawach o nakazanie powrotu dziecka na podstawie Konwencji haskiej z 1980 r., Polski Proces Cywilny 2022, nr 2.
18. Pawliczak J., Zmiana unijnych przepisów o uprowadzeniu dziecka za granicę, Europejski Przegląd Sądowy 2021, nr 2.
19. Radwan M., Wybrane zagadnienia postępowania wywołanego przez bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka w innym państwie członkowskim, Europejski Przegląd Sądowy 2011, nr 2.
20. Rodziewicz P., [w:] Jurysdykcja, uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę. Komentarz do rozporządzenia rady UE 2019/1111, red. J. Gołaczyński, Warszawa 2022.
21. Stępień-Sporek A., Wspólne prawo małżeńskie dla Unii Europejskiej. Stan integracji – perspektywy, Gdańsk 2014.
22. Świerczyński T., Podstawowe zagadnienia Konwencji haskiej o cywilnych aspektach uprowadzenia dziecka za granicę, Transformacje Prawa Prywatnego 2000, nr 1–2.
23. Warecka K., Strasburg: przymusowe wydanie dziecka do USA naruszyłoby Konwencję. B. przeciwko Belgii – wyrok ETPC z dnia 10 lipca 2012 r., skarga nr 4320/11, LEX/el. 2014.
24. Wąworek R., Stosowanie przez sądy rodzinne Konwencji haskiej dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, LEX/el. 2017.
25. Weiner M.H., Uprooting Children in the Name of Equity, Fordham International Law Journal 2009, t. 33, nr 2.
26. Wierciński J., Cywilne aspekty uprowadzenia dziecka za granicę w Unii Europejskiej, Zeszyty Prawnicze 2021, nr 3.
27. Wierciński J., Klauzula ‘ne exeat’ a prawo do pieczy nad dzieckiem. Cywilnoprawne aspekty uprowadzenia dziecka za granicę, Kwartalnik Rodzina i Prawo 2010, nr 3.
28. Wierciński J., Miejsce stałego pobytu dziecka. Cywilnoprawne aspekty uprowadzenia dziecka za granicę, Forum Prawnicze 2020, nr 4.
29. Wierciński J., Poważne ryzyko szkody fizycznej lub psychicznej i sytuacja nie do zniesienia. Cywilnoprawne aspekty uprowadzenia dziecka za granicę, Studia Prawa Prywatnego 2010, z. 3.
30. Wierciński J., Skutki wyboru podstawy prawnej oddalenia wniosku, [w:] Międzynarodowe prawo rodzinne. Filiacja. Piecza nad dzieckiem. Alimentacja, red. P. Mostowik, Warszawa 2023.
31. Wierciński J., Zakres badania zarzutu poważnego ryzyka szkody w sprawie o nakazanie powrotu dziecka uprowadzonego za granicę. Glosa do postanowienia SN z dnia 28 kwietnia 2021 r., I CSKP 109/21, Orzecznictwo Sądów Polskich 2022, nr 2.
32. Wierciński J., Zgoda na uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka. Cywilnoprawne aspekty uprowadzenia dziecka za granicę, [w:] Rozprawy z prawa prywatnego oraz notarialnego. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Maksymilianowi Pazdanowi, red. A. Dańko-Roesler, A. Oleszko, R. Pastuszko, Warszawa 2014.
33. Wojtaszek-Mik E., Dobro dziecka a odmowa jego wydania na podstawie art. 13 ust. 1 lit. b Konwencji haskiej dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, Prawo w Działaniu 2022, t. 50, https://doi.org/10.32041/pwd.5002.
34. Wołodkiewicz B., Ustanowienie jurysdykcji krajowej przez wdanie się w spór na podstawie rozporządzenia Bruksela I bis, Warszawa 2020.
35. Wróbel A. [red.], Stosowanie prawa Unii Europejskiej przez sądy, Kraków 2005.
36. Zalisko M., [w:] Jurysdykcja, uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę. Komentarz do rozporządzenia rady UE 2019/1111, red. J. Gołaczyński, Warszawa 2022.

J. Sobczak, K. Kakareko, Uprowadzenie dziecka za granicę. Regulacje w powszechnym (uniwersalnym) międzynarodowym prawie publicznym oraz prawie Unii Europejskiej, Prawo w Działaniu 2025, t. 62, https://doi.org/10.32041/pwd.6205